Personal site

Dengbêja gelêrî û xwediya strana "Miho" Fatima Îsa

volongoto — Mon, 16 Apr 2012 18:51:48 GMT

Dengbêja gelêrî û xwediya strana "Miho" Fatima Îsa

16 Nîsan 2012 Duşem Saat 16:06

Prîskê Mihoyî ji Rûsya Navê Fatima Îsa ne ku tenê li her Kurdekî Sovîyêta berê re nase, lê usa jî li seranser Kurdistanê belî û hizkirî ye. Eva nava îdî weke 50 salane, ku bi herfên zêrîn di dîroka stranbêjîya Kurdî ya gelêrî de hatîye nivîsarê. Tiştekî gelekî balkêş û ecêbe, wekî Fatima Îsa bi saya her tenê straneke xwe ya bi navê «Miho» kete rêza dengbêjên Kurde meşûr û di wê cêrgê de cihê xweyî layîq girt.

Di dîroka hunermendîya cîhanê de minakên usa kêm hene, gava hunermendek bi saya efrandineke xwe ji hêla civakê ve yekcar tê qebulkirin û pêjirandin: çi wênekêş be yanê jî nivêskar, çi hozan be yanê jî stranbêj.

Dengê Fatima Îsa dengekî zîze, wek gel dibêje, notila zengile, minanî dengê li ber zanga bang dide û bela dibe. Sura dengê Fatimê ne belîye, kes nizne mena tesîra dengê wê li çida ne. Lê tiştek ber çavane: gava ew kilama «Miho» distrê, tê bêjî sizî di mirov de diçin, mirov demekê xwe bîr dike, dikeve nava mitala û dêrî dibe. Lewra jî strana «Miho» ji bîra guhdarvanan tu caran naçe. Bese carekê wê kilamê bibhêyî û ew herdem li bîra te de bimîne.

Kî ye Fatima Îsa, ku wê di 30-salîya xwe de navê dengbêja gelêrî û lêgênda zargotina kurdî qazanc kirye?

Fatima Îsa sala 1934-an li Ermenistanê li gundê Erezdeyanê, ku dikeve li navçeya Vêdîyê, li mala Îsayê Ûsivê Elo de hatîye dinê. Îsa bi xwe ji qebîla Qerka bû. Ev qebîla dikeve nava êla Birûka.

Navê gûndê wan li Ermenîstanê îro gûhastine û kirine Yêrasxavan, navê navçeyê jî danîne Ararat. Ew gûnd weke 50 kîlomêtran ji dûrî Yêrêvanê ye, berbi başûr-rojhlatê dikeve.

Zarotîya Fatima Îsa wek her kurdekî Sovîyêta berê li salên 30-î di telî-tengasîyê de derbaz dibe. Sala 1937-an, ku di dirokê de belîye wek sala têrora Stalîn, gelek netewên Qawqazîyayê, di wê jimarê de jî pareke Kurdên musulman ji cî-warên wan derdixin û sirgûnî Asya Navîn û Qazaxstanê dikin. Kurdên muslaman li Ermenîstanê bêtir li nêzîkî sînorê Kurdistana Bakûr diman. Mena sirgûnkirina wana jî ew bû, ku xwedê giravî pevgirêdanên Kurdên Sovîyêtê yên xewle bi Kurdên li wî alî hudûd re hene. Bextê malbeta Fatimê tîne, dest nadne neferên wana û cîşihitî nakin.

Fatime 6 salî bû, gava bavê wê-Îsayê Ûsivê Elo diçe li ser dilovanîya xwe. Ji mirina bavê du sal jî derbaz nabin, gava dayka wê Başa Lelo diçe rehma Xwedê. Mehmedê Ûsivê Elo, ku apê Fatimê bû, wê û xûşka wê Gurçekê tîne mala xwe, xwedî û mezin dike.

Malbeta Fatima Îsa sala 1943-an di dema şerê cîhanê yê duda de ji gundê xwe Erezdeyanê bar dikin û têne gundê Hemzelûyê (naha Marmaraşên), ku dikeve li navçeya Masîsê. Çend sal derbaz dibin, Fatime diçe li mal-mêra. Ewê Hemzê Sincê Bava re dixwezin. Hemze ji êla Celalîya bû. Ev êla jî di dorhêla çîyayê Agirîyê (Araratê), li deşta Araratê, li rex çemê Erez diman. Bi gotina Îdirîsê Ûsiv, ku xwarzîyê Hemzê Sinco ye, xwesîya Fatime yanê jinxala wî – Xatûna Mehmed weke qîza xwe ji Fatimê hiz dikir. Û Fatima Îsa jî herdem bi hizkirin behsa vê kulafeta ocaxzade dikir, digot, ku ew gelekî wêra heyf û baş bûye.

Sed heyf, xwedê zaro nadane Fatimê. Mirovên Hemzê Sinco dixwestin wî re jineke din bînin, lê ew qayîl ne dibû, digot, wekî tu jinê nayne li ser Fatimê û li ser wêra tû dilî nahebîne. Ji ber ku Fatime geklekî bedew bû. Pêra jî merîfet û zane bû. Lewra jî kulfetên usa ra gotine Xatûna kurmancî. Yanê him bedew bûne, him jî kemal û aqil bûne, di rabûn-rûniştina xwe de jî giran û edil bûne, dûrdîtî bûne û her tenê ji bo pêşeroja malbetê fikirîne.

Salek-dûdû derbaz dibin, Fatime bi xwe îznê dide mêrê xwe, wekî jineke din yanê hêwîyê bîne li ser wê...

Ji Hemzê Sinco û kulfeta wî ya duda 6 zaro li dinê dikevin: 2 kur û 4 qiz. Navê lawekî wî Torine, navê yê din–Resûl. Ewledên Hemzê Sinco ji dîya xwe helal bêtir Fatimê hiz dikirin, ji ber ku ewê ew xwedî û mezin kiribûn. Tê bêjî ew ne dêmarîya wana bû, lê ji bo wan bibû wek dayka helal.

Em naha werin li ser şureta Fatima Îsa ya dengbêjîyê.

Mêla Fatimê hela di biçûktîyê de berbi stranan hebû. Zarokên gund hercar diçûne bindarûkê, govend digirtin û distran. Fatime ne tenê zîrek bû, lê denegekî xweş û şîrin lê bû. Ew bi dengê xwe yê zîz û zelal ji teva cuda dibû. Bîra wê jî gelekî baş bû. Herdem, gava di gund de dewatek dibû, Fatime di nava koma qîz-bûka de bû. Wana li odeke başqe distran û direqisîn. Ew gula govenda bû. Stranên xweye pêşin Fatime li şaya, li civînên xort û qîzan hîn û fêr bûye.

Çawa me da kivşê, gava Fatime diçe mal-mêra, malbeta wan hela li gûndê Hemzelûyê bû. Ew hata sala 1959-an li vir dimînin. Dû re bi malêva tene gundê nêzîk yê bi navê Nêcirlûya Jêrîn, ku dîsa dikeve li navçeya Masîsê. Ew gund weke 15 kîlomêtra dûrî Yêrêvanê ye.

Li vî gûndî Mehmedê Silo Babayêv (rehma Xwdê lêbe) serokê malahabûna gund bû. Wan salan nav û dengê vê malhebûnê û xebata Mehmedê Silo li Ermenîstanê bela bûbû.

Li gundê Nêcirlûya Jêrin de gelek malê Kurda diman. Rojekê berpirsyarê radyoya Kurdî ya Yêrêvanê Xelîlê Çaçan Mûradov tê mêvanê Mehmedê Silo. Bi gotina Îdirîsê Ûsiv, ew bahara sala 1964-an bû. Wê demê jî Xelîlê Çaçan di mala Mehmedê Silo de cara pêşin derheqa Fatimê û dengê wê de pê dihese. Xelîlê Çaçan hema wî çaxî jî Fatimê teglîfî radyoyê dike. Wan salan di radyoyê de îdî stranên Sûsîka Simo û Belga Qado, paşê jî dengê Zadîna Şekir, Tukasa Xemo û yên din hebûn. Gava Fatima Îsa tê radyoyê û distrê, dengê wê teva xweş tê, xazma xebatkarên Radyoyê bi strana wê ya «Miho» ve heyr û hijmekar dimînin. Û şêwra radyoyê ya sazbendîyê biryar dike dengê Fatima Îsa qeyd bikin. Wê demê 5 stranên Fatima Îsa têne nivîsarê. Ew jî evin: «Miho», «Êrê dînê», «Şêro, dîno, Lewendo» (ev strana bi navê «Li ser rîya bajêr» jî belî ye), «Lo, lo, gede» û «Her deme, deme». Gerekê bi heqî bê gotinê, wekî gava van kilaman li ser qeytanê dinvîsin, sazbendê xweyşûret û xweyê merîfeta mezin Xelîlê Evdile bi hostatî bilûrê dixe û dem-miqamê strana digre.

Fatima Îsa gelek stranên mayîn jî dizanibû. Lê, mixabin, îdî neçû li radyoya Rewanê nestra, kilamên xwe yên nû qeyd nekir. Wek me anî li ser zar, îro di dengxana radyoya Yêrêvanê de her tenê ev pênc stranên Fatimê yên jorîn hene. Em bawerin, wekî pisporên zargotina Kurdî dengê wê dîsa nivîsîne. Stranên Fatimêye dinê belkî li bal zaneyên stranbêjîya gelêrî, xwezma li bal Cemîla Celîl û Nûra Cewarî jî hebin.

Nivîskar naskirî Tosinê Reşît bîr tîne: «…Payîza sala 1968-an ez û Nûra Cewarî ji bo nivîsara stranên Fatma Îsa çûne navçeya Masîsê, gundê Nêcirlûya Jêrîn. Ji ber ku em ne bawer bûn, ka Fatma Îsa wê ji mer re bistirê, yanê na, em çûne mêvanîya Mehmedê Silo Babayêv. Kurdperwarekî dilsoz û jêhatî bû, seranser Kurdê Yekîtîya Sovîyêt Mehmedê Silo nas dikirin û rûmeta wî digrtin. Me dizanibû, wekî ji bo xatrê Mehmedê Silo be jî, Fatmê ji me re bistirê.

Mala têr û tijî, mala ber-mêvanan, qedrekî baş ji me re kirîn û heta me nanê xwe xwar, Fatme bi xwîşka xwe ve hatin. Bejn û bala wê, xeml û xêza Kurdî, bedewîya jineke bê qusûr. Di peyvandin û tevgera xwe de jî gelek maqûl bû. Van gişkan bi hev re usan hev dikir, wekî mirov ji wê şerm dikir…

Û ji me re stira, stranek, du, sê, çar… û te texmîn dikir, wekî nikare nestrê, stran beşekî jîyana wê ne. Di peyvandinê de gelekî şermoke bû, lê bi merdane distira. Qey bêjî stran bûbû teherê jîyana wê.

Paşê wê û xwîşka xwe stranên govendê gotin: wê digot, xwîşkê jî lê vedigerand...

Fatma Îsa strana "Miho” kire ya klasîk û bi xwe jî bi wê stranê bû klasîk...».

Van dawîyan mirovên Fatima Îsa me re gotin, ku li bal ewledên Fatimê çend kilamên wê yên ne belî hene, ew stran li ser qeytanê di van salên dawî de hatine nivîsarê…

Naveroka strana «Miho» sade û zelale, li ser evîna paqij hatîye sêwirandin. Di kilamê de keçik hizkirina xwe ya berbi Miho tîne li ser ziman. Eva strana û naveroka wê Fatima Îsa ji xwesya xwe – Xatûna Mehmedê Emo bihîstîye. Xatûn ji qebîla qizilbaşa bû, ji êla Celalîya. Çima gotine Qizilbaş? Kolozê mêrên vê qebîla Kurda bi şer-şmaqîyên sor pêçayî bûne.

Malbavanên Xatûnê ji hêla Mekuyê bûn. Li vê herêmê keçeke gelekî bedew hebûye, navê wê Têlî bûye. Ji wê re digotin Têlya Rihanê, ji ber ku di biçûktîyê de herdem rex dya xwe bûye û terka wê nekirye. Dê jî li kuda çûye, Têlî xwera gerandîye. Têlî ne ku tenê pir bedew bûye, lê usa jî dengê wê gelekî xweş bûye. Bavê wê serokeşîr bûye. Gava mêvan yanê jî dengêjên deverên mayîn dihatin bal wan, ewî bi taybetî konê çardestûnê bona wana vedigirt, ku Têlî ji wan re strana bêje. Usa dibe carekê Têlî di miclîsê de xortekî bi navê Miho dibîne. Û wek dibêjin, ew dilekî na bi hezar dilî wî dihebîne. Miho jî yekî pir bedew bûye. Lê ew ji mala feqîra bûye. Belkî ev yeka bûye menî, ku ew bê dilê xwe dizewce û qîzeke maleke hinkufî mala xwe bi xwera tîne.

Têlî derd û kulê xwera dibêje û dilûbine, stranê davêje li ser bextê xweyî reş, pesnê evîna xwe û Mihoyê hizkirîyê xwe dide. Têlî gelekî di xwe de dişewite, roj bi roj minanî gulekê diçilmise, reng û bedewîya wê dixeyîre. Der-cînar, gire-girê eşîrê vê yekê texmîn dikin, ber xwe nadin û diçine bal bavê Têlîyê, hewil didin, ku mirzê wana bighînin hev. Usa jî dibe...

Belê, di dîroka destanên Kurdî yên li ser evînê de strana «Miho» yek jî wan kêm serpêhatîya ye, li ku evîndar di dawîyê de li bext-mirazên xwe şa dibin. Ev jî menake, ku di nav gel de ev stran hatîye hizkirin, yanê bûye strana gelêrî. Her bengîk vê stranê dizane. Lê tiştekî izbatî ye, eger ew kilam Fatima Îsa nestra, belkî di nav gel de ewqas baş nehata qebûlkirinê û bela nebûya. Bêguman, deng û seda Fatima Îsa di wî warî de rola mezin dilîze.

Her denbêjek akila wî ya taybet heye. Gelek dengbêja stranên hev gotine, lê ne hemû dengbêjin, ku dikarin strana «Miho» usa xweş, bi dil û can bistrên, çawa Fatima Îsa. Ew hosta qedandina wê stranê ya yekemîne, li ser wê derecê hela tu kesî nestraye. Mirov dikare bi cûlet bêje, ku strana «Miho» bi dengê Fatima Îsa ya degmeye, tu deng li ser wî dengîra tune. Lewra jî bi vê kilamê ew hate naskirinê wek dengbêja gelêrî. Û ev stran jî li herçar goşên Kurdistanê bela bû.

Pêwîste em wê jî bêjin, wekî sê derhênarên (sênarîst) sînêmayê yên li cîhanê naskirî strana «Miho» di fîlmên xwe de bi kar anîne: Ylmez Guney li fîlma «Kerî» (sala 1978-an), Sêrgêy Parancanov li filma «Rengê hinarê» (sala 1968-an) û Frûnzê Dovlatyan li fîlma «Hisret» (eva filma sala 1990-î li ser romanoka dost û xêrxwezê gelê meHraçya Koçar ya bi navê «Hesret» hatîye kişandin). Strana «Miho» di alboma dengbêjên Kurde jin de jî derketîye.

Tosinê Reşît di nivîsareke xwe de dîsa bîr tîne: «Sala 2005-an li Hewlêrê ez amadeyî çilrojîya mirina şayîrekî Kurd bûm. «Kurdistan TV» ji bo wê bûyarê programek amade kiribû û ew program di meresîma çilrojîyê de nîşan kirin. Program bi strana «Miho» dest pê bû. Gava min dengê Fatma Îsa bihîst, dinîya li min serobinî hev bû, dilê min tijî bû, kela min rabû… Min tirê min xerîbekî xwe yê bi sala undakirî dîtye…Çi stran, çi deng, çi hostatî!..».

5-ê îlonê sala 2011-an di derbarê bernama «Dengên Axê» de li ser têlêvîzyona Kurd1 derheqa Fatima Îsa de sehetekê axaftin bû. Bername pispor û zaneyên zargotina Kurda Mehmûd Edullah û Zeyneb Xan bi alîkarîya xûdanê van xetan amede kiribûn. Li ser Fatimê dûr û dirêj hate gotin, keda wê di warê parastina nimûnên stranbêjîya gelêrî de bilind hate qîmetkirin. Her pênc stranên wê hatne dayîn. Bername di wê heftê de dû caran hate wekilandin.

Di dawîya salên 80-î û destpêka salên 90-î de rewşa aborî, sîyasî û civakî ya herêmên Qawqazîyayê xirab bû. Sed mixabin, di navbera netewan de jî dilsarî pêşda hat. Lema jî gelek Kurdên musalman û Êzîdî ji Ermenîstanê û Gûrgistanê derketin, çûne Rûsyayê, Ukrayînayê, Qazxstanê û welatên Avropayê. Malbeta Fatima Îsa jî tevî mirovên xwe yên ji êla Birûka û Celalîya sala 1989-an koçber bûn, çûne Rûsyayê, li herêma Krasnodarê, di navçeya Korênovskê, li bajarokê Platnîrovskê hêwirîn (ew bajarekî biçuke, 17 hezar nifusa wî bajarî ye, 50 kîlomêtran li dûrî bajarê Krasnodarê, li ser rîya Krasnodar-Rostovê ye, berbi bakûr-rojhilat dikeve. Îro di vî bajrokî de weke 200 malên Kurda hene, nezikî 1000 kesî). Fatima Îsa di maleke sade de li tevî neferên xwe dima. Li vir jî çûyîn-hatina ber-mêvana ji mala wê xalî nedibû.

Em bir nekin bêjin, wekî birak û xûşkeke Fatimê jî hene. Lê ew ji dêne, ne ji bavêne. Navê birê wê Fadile, navê xûşka wê ya din Bacxanime. Fadil bi malêva li Platnîrovskê dimine, li ku Fatima Îsa di van salên dawîyê de jîyana xwe dom dikir. Lê Bacxanim naha li bajarê Alma-Atayê li Qazaxstanê dijî.

Fatima Îsa 15-ê çile (meha yekmîn) sala 2010-an ji ber nexweşîya dil di 76 salîya xwe de çû li ser dilovanya xwe. Tirba wê li vêderê, li nav mexberê Kurda hatîye çêkirin û heykelê wê li ser tirbê hatîye danîn. www.kurdist.ru

Cibranlı Halit Bey’in sır yolculuğu

volongoto — Mon, 27 Feb 2012 17:59:41 GMT

Cibranlı Halit Bey’in sır yolculuğu

Sedat Ulugana -ANF

08:22 / 23 Şubat 2012

Konya - Şeyh Sait İsyanı’nın siyasi organizasyonunu yapan Azadi örgütünü1919 yılında Erzurum’da kuran Miralay Cibranlı Halit Bey’in isyandan hemen önce Sarıkamış’ta tutuklanarak, Bitlis’e götürülüp idam edilmesi günümüzde de hala tartışılan bir konu. Cibranlı Halit Bey, askerlerce elleri kelepçeli olarak Bitlis’e götürülürken, yol güzergahında Ağrı’da Tutak’ta, Patnos’ta ve Malazgirt’te bulunan Kürt beyleri tarafından kurtarılmayı bekler…

Miralay Cibranlı Halit Bey’in öncülüğünde kurulan ve dönemin Kürt aşiret ağalarından olan Haydaranlı Kör Hüseyin Paşa, Sipkanlı Abdülmecid Bey’in çocukları, Hesenanlı Halit Bey, Hoytili Hacı Musa Bey’in yanı sıra, eski Bitlis Milletvekili Yusuf Ziya, Doktor Fuat gibi dönemin Kürt aydınlarını da bünyesinde toplayan Azadi örgütü; başlarda Kürdistan İstiklal Komitesi adı altında bir süre çalışmalarını gizli yürütür.

Gün geçtikçe örgütlenme sahasını genişleten Azadi, Şeyh Sait ve Şeyh Abdulkadir gibi dini Kürt önderlerin desteğini de sağlar. 1924 anayasasının katı Kürt inkârcılığı üzerine, topyekûn direniş kararı alan Azadi, kadrolarını, etkinlik gösterdikleri bölgelere gönderir. Direniş istihbaratını alan Kemalistler, bunun üzerine 20 Aralık 1924’de Cibranlı Halit Bey’i Sarıkamış’ta tutuklar. Halit Bey’in Sarıkamış’tan Bitlis’e uzanan tartışmalı sır yolculuğu da böylece başlar.

‘YÜZ ALTIN’ TALEBİ

Küçük bir askeri birlik eşliğinde elleri kelepçeli olarak yola çıkarılan Halit Bey, iddialara göre yolda, Azadi’nin diğer üyeleri tarafından kurtarılacağı ümidini taşımaktadır. Söz konusu yolculuğun geçiş güzergâhında, Ağrı Tutak’ta Sipkanlı Abdülmecid Bey, Patnos’ta Kör Hüseyin Paşa ve Malazgirt dolaylarında Hesenanlı Halit Bey bulunmaktadır. Fakat bu ağaların hiçbiri Halit Bey’i kurtaramamıştır. Yakın Kürt tarihine damgasını vuran polemik de böylece başlamış olur. Halit Bey’in yolda Kör Hüseyin Paşa’ya sözlü bir mektup gönderdiği söylense de, günümüze kadar mektubun varlığına dair somut bir delil bulunmamıştır. Hesen Hişyar Serdî ve Cibran beylerinden Kasım Demiralp, iddia edilen mektubun içeriğine dair bilgi vermektedirler. İddialara göre, Halit Bey, şifreli olarak, Hüseyin Paşa’dan yüz altın (bazı kaynaklarda kırk altın) ister. Yüz altının, yüz atlı anlamına geldiği de belirtiliyor.

"KURTARILMASI DEMEK SAVAŞ İLANI OLURDU!”

Araştırmacı yazar Kemal Süphandağ ise konuyla ilgili ANF’ye çarpıcı bilgiler verdi: "Ortada harp yok, fiili bir direniş ortamı yok, Kör Hüseyin Paşa nasıl böyle bir işe girişebilirdi ki? Haydaran aşiretinin yolda Halit Bey’i kurtarması demek, Kemalistlere savaş ilan etmesi demektir. Tek bir aşiretin devleti karşına alması, dönemin şartlarına göre mümkün değildir. Kaldı ki yolculuğun geçiş güzergâhında, Haydaranlardan önce Sipkanlı Abdülmecid Bey vardı, onlar niçin müdahale etmediler? Haydaranlardan geçti diyelim, Kör Hüseyin Paşa’dan sonra Malazgirt’te Hesenanlı Halit Bey vardı; onlar neden Halit Bey’i kurtarmadılar? Polemiğin sadece Hüseyin Paşa üzerinden yürütülmesi doğru ve sağlıklı bir yöntem değildir.”

HESENANLAR KURTARMAK İSTEDİ

Araştırmacı Mazhar Zümrüt de, 2006 yılında "Bîr” dergisinde yayımlanmış olan Hesenanlılarla yapmış olduğu röportajında benzer ifadelere yer veriyor:

"O dönemde Hesenanlılar ile Heyderanlıların arası açıktır. Bunun için Hesenanlar, Heyderanlıların bölgesine giremedikleri için, Halit Bey’i Bitlis yakınlarındaki Rehva ovasında kurtarmayı planlamaktadırlar. Halit Bey’i Bitlis’e götüren askeri birliğin peşine düşen Hesenanlar, Rehva ovasında askeri birliğe yetişemezler. Bitlis’e saldırmaya da güçleri yetmediği için geri dönerler.”

"ATATÜRK’E AFFETTİRİRİZ!”

Cibranlı Halil Bey, Sarıkamış’tan yola çıkarılırken, Kağızman yakınlarında yerleşik olan Türkmen aşiretlerinden Karakurt aşiretinin reisi Abbas Bey’in Karapınar köyündeki evine misafir olur. Doç.Dr. Gürsol Solmaz’ın Abbas Bey’in anılarına dayandırdığı makalesi, yolculuğa dair şu bilgileri içeriyor:

"Karapınar’a geleceğini önceden öğrenmiş olan Abbas Bey, Miralay Cibranlı Halit Beyi ve askerleri kapıda karşılamış. Miralay Cibranlı Halit Bey, Abbas Beyi görür görmez, "Şu insafsızlara söyle bileklerimdeki zincirleri çözsünler; soğuktan bileklerim koptu” demiş. Abbas Bey, müfreze komutanına, Miralay Cibranlı Halit Beyin bileklerindeki zincirleri çözmesini söylemiş. Müfreze komutanı kabul etmemiş, Abbas Bey, bir aşiret beyini bu şekilde misafir edemeyeceğini, bunun töreye aykırı olduğunu, tüm sorumluluğu üstüne aldığını söyleyerek müfreze komutanını, biraz da tehditle sonunda razı etmiş ve Miralay Cibranlı Halit Beyin bileklerindeki zincirleri açtırmış. Daha sonra Aslan Efendi’nin evinin tarafındaki misafir odasına misafirlerini buyur etmiş. Derhal koyunlar kesilmiş, beylere yakışır bir sofrada yenilmiş içilmiş, yemekten sonra askerlerin bir kısmı köyün diğer evlerine dağıtılmış ve misafir odasında az bir insan kalmış. Abbas Bey ile Miralay Cibranlı Halit Bey muhabbeti koyulaştırmışlar. Abbas Bey, Miralay Cibranlı Halit Beye, "Bey, gel bu sevdadan vazgeç, Kazım Paşa nezdinde hatırımız olduğunu bilirsin, ona, aracı olmasını söyleriz. Atatürk’e söyletir, seni affettiririz” der. Miralay Cibranlı Halit Bey, "Sen hiç dert etme Abbas Bey, bana bir şey olmaz. Eleşkirt’e varır varmaz, Abdülmecit Bey (Sipkanlı) beni kurtaracak, eğer orada bir aksilik olursa Tutak’ta Abdülmecit Bey (Topal) veya Patnos’ta Hüseyin Paşa beni bunların elinden alacak, gönlünü ferah tut” demiş. Abbas Bey ise "Beyim, biz birbirimizi iyi tanırız, bak seni nasıl yarı yolda koyacaklar, gel şu meseleyi bir daha düşün.” demiş ise de, sonuç alamamıştır.”

"BİRŞEY YAPAMADIK”

Miralay Halit Bey’in özellikle söz konusu güzergâhtan Bitlis’e götürmesindeki amaç, Hesenan, Heyderan ve Sipkan aşiretlerinin üzerinde psikolojik baskı kurmaktır. Kemal Süphandağ’ın bu konuda aktardıkları şöyle:

"Akrabalarımız, Halit’ Bey’in aralarından geçirilip, Bitlis’e götürülmesini zaten kendilerine yedirmiyorlardı. Çok sohbete şahit oldum, büyüklerimiz diyordu ki, ‘Halit Bey’i aramızdan geçirdiler, bir şey yapamadık’ şartların elverişsizliği bunun sebebidir.”

Sonuç olarak yolda kurtarılmayan Miralay Cibranlı Halit, Bitlis’e götürülüp eski Bitlis milletvekili Yusuf Ziya ile birlikte yargılanır. Halit bey’in çocukları Mahmut, İbrahim ve kardeşi Selim Bey’in bir oğlu Antalya’ya sürgün edilir. Cibranlı Halit Bey’in çoğu akrabası ya öldürülmüş, ya da kaçıp Suriye’ye sığınmıştır. Selim Bey’in sağır ve dilsiz oğlu bütün bu hengâmede amcazadeleriyle birlikte sürgün edildiği Antalya’ya giderken yolda kaybolmuş. Ve bu güne kadar kendisinden bir haber alınamamış.

KALPAĞI VE KILICI AÇIK ARTTIRMAYLA SATILDI

Cibranlı Halit Bey, Yusuf Ziya yargılama sonucu idam cezasına çarptırılırlar. Ve infazları Bitlis çarşısında gerçekleşir. Edebiyatçı Demir Özlü 1960’ların sonlarına doğru Muş’ta askerlik yapar, halkın kış boyunca başlarından indirmedikleri tüylü kalpakları merak eden Özlü, Halit bey’in ölüm hikâyesi ile karşılaşır. Özlü daha sonra bu tanıklığını 1970’de "Yeni Dergi”de dile getirir:

"Halit Bey’in aşireti Varto dolaylarında mıdır acaba? Cibran aşiretinin bir kolu öyle sanıyorum ki Varto dolaylarındadır… Halit bey’in ölümü… Ben de Muş’ta bütün bir kış, yediden yetmişe halkın başında dolaşan kalpaklara olan ilgim yüzünden öğrendim. Halit Bey orduda yarbay rütbesindeydi. Bitlis çarşısında asılmış… Yarbay Halit değil, Cibranlı Halit Bey… Cibranlı Halit Bey’in kalpağı eşsiz bir kalpaktı. Büyüktü, süslüydü. Tüyleri pırıl pırıldı. Onun idamından sonra açık artırmayla satıldı. Kürt aşiret beyleri geldiler. Kalpak o zamanın parasıyla 80 altına satıldı. Şimdi onu kim bilir hangi bey saklıyor? Cibranlı Halit Bey, Bitlis çarşısında asıldı. Kılıcı da açık artırmayla satıldı. Şimdi kim bilir hangi beydedir? Bunları da Muş çarşısında halin yanındaki dükkânın önünde oturmuş bir adamdan öğrendim… Halit Bey’in asıldıktan sonra kalpağı açık artırmaya çıkarıldı. Şimdi kim bilir hangi Kürt beyinin evindedir? Bu başlarda dolaşıp duran kalpak mıdır? Kalpak Halit Bey’in kalpağıdır. Cibranlı Halit Bey’in kalpağı, bilinmeyen bir yerde, duvarları iyice kalın bir Kürt evinde, bir rafın üstünde, üzerinde nişanları parlar durur.”

Irak Kürt hareketinin kısa tarihçesi-2

volongoto — Mon, 28 Nov 2011 20:25:44 GMT

Irak Kürt hareketinin kısa tarihçesi-2

27 Kasım 2011 Pazar

isikfehim@gmail.com

Mahabad Kürt Cumhuriyeti, uzun ömürlü olamadı. Sovyetler’in İran’dan geri çekilmesi ve İran hükümeti ile Azeri politikası doğrultusunda anlaşarak desteğini İran Kürt hareketinden çekmesiyle birlikte, İran hükümet güçleri Kürdistan’ı yeniden işgal etti. Mahabad Kürt Cumhuriyeti, 1946 yılının sonlarına doğru daha 11 aylık iken yıkıldı. Barzani ile diğer ileri gelenlerin tüm ısrarlarına rağmen halkına yönelik bir katliama neden olacağı gerekçesiyle Mahabad’ı terk etmeyen Kadı Muhammed, yakalandıktan yaklaşık 3 ay sonra, 31 Aralık 1947’de Cumhuriyet’i ilan ettiği meydanda asılarak idam edildi.

Mahabad’ın yıkılışı döneminde Mustafa Barzani teslim olmayı reddetti. O, aynı şekilde Kadı Muhammed’in de Mahabad’da kalmasını istemiyordu. Sovyetler’in geri çekilmesinden sonra onlarla anlaşma yolu kapandığı için, Barzaniler, Sovyetler’e sığınabilecek durumda da değildiler. Bu nedenle Barzanilerin büyük çoğunluğu İran’da kalmayarak Irak Kürdistanı’na dönme kararı aldılar. Kürtlerin önemli bir kısmı, Irak’a geçerek hükümete teslim olmayı kabul etmişlerdi. Mustafa Barzani Irak sınırına vardıklarında, kardeşi Şeyh Ahmet’e veda etti. Irak Kürdistanı’na geçerek bir kez daha hükümete teslim olmayacağını ve Irak zindanlarında ölmektense Sovyetler’e geçmeyi ve gerekirse çatışarak ölmeyi deneyeceği kararını bildirdi. Mustafa Barzani, bu kararıyla 12 yıl sürecek yeni bir ayrılığa doğru ilk adımı atmanın kararını da vermişti.

Sovyetler’e uzun yürüyüş

Mustafa Barzani bu kararını duygusal bir konuşmayla peşmergelere de bildirdi. 560 peşmerge Barzani ile birlikte hareket edeceklerini, Irak’a teslim olmayacaklarını belirtti. Barzani’nin coşkulu ve duygusal konuşmasıyla 6 Mayıs 1947’de Irak Kürdistanı’nın Ergoş köyünden başlayan zorlu ve uzun yürüyüş, onlarca çatışma, açlık ve sefaletin ardından 18 Haziran 1947’de Aras nehrinden Azerbaycan’a girişle son buldu. Bazen Türkiye, bazen de İran topraklarında süren bu yürüyüşte, Barzani peşmergeleri hem çatışmalardan, hem de açlık, hastalık ve yorgunluktan onlarca şehit verdi.

Mustafa Barzani’nin uzun yürüyüşü dünya basınında da yankısını bulmuştu. İngiliz BBC radyosu, Barzanilerin Sovyetler’e varışını bültenlerinde ilk haber olarak duyurdu. Ancak onca zorlu ve o kadar riskli bir yolculuktan sonra onlarca şehit bahasına Sovyetler’e varan Mustafa Barzani ve peşmergeleri, ilk etapta umduklarını bulamamışlardı. Mele Mustafa, daha Azerbaycan’a varır varmaz gruptan ayrı tutuldu. Diğer peşmergelerin yaşam şartları ise daha ağırdı. Sığınma isteklerine uzun zaman yanıt verilmedi. Barzani’nin Stalin ve Bakırov’a yazdığı onlarca mektup ve rapor, yanıtsız kaldı. Barzani, Azerbaycan’a vardıktan ancak 6 ay sonra, 1947’nin sonlarına doğru Bakırov’la görüşme olanağı yakalayabildi. Bu ilk görüşmeden sonra Barzanilerin durumu eskiye nazaran nispeten iyileşti. Kamplarda Kürtçe okuma-yazma kursları açıldı. Bazı peşmergeler, Sovyet subaylarının denetiminde modern anlamda silahlı gerilla eğitimine tabi tutuldular. Ancak bir müddet sonra Bakırov, Stalin üzerindeki nüfuzunu da kullanarak, Kürtleri Mustafa Barzani aracılığıyla kendilerine bağlamayı, olmazsa Barzani ile peşmergelerini izole etmeyi; deyim yerindeyse onları siyaseten öndersiz bırakmayı tasarladı. Mele Mustafa, Bakırov’un bu yönlü taleplerini sezmişti ve kendisine yönelik tüm girişimleri reddetti. Kürtlerin ayrı bir halk olduğunu ve kendi ülkelerinin özgürlüğü için mücadele ettiğini, bu durumun sosyalizmle çelişmediğini, Sovyet sosyalistlerinin de bu anlamda kendilerine destek vermeleri gerekirken onları siyaseten bitirip yok etmeyi tasarladıklarını rapor eden Mele Mustafa, bu nedenle Stalin’le görüşmek istediğini, Bakırov’a bildirdi. Barzani, Stalin’le görüştürüleceği yalanına kanarak, Kremlin’in de isteği üzerine, peşmergelerinden koparıldı ve Aral gölü yakınlarındaki bir yerleşim biriminde birkaç komutanı ile birlikte zorunlu ikamete tabi tutuldu. Barzani’nin peşmergelerden hile ile koparılmasından sonra sığınmacı Kürtler için yeni ve zorlu bir süreç başladı. Birçok peşmerge farklı yerlere sürgün edildi. Gruplar dağıtıldı. Aralarındaki iletişim koparıldı, haberleşmeleri engellendi. Bazı peşmerge komutanları Barzani ile görüştürülecekleri vaadiyle kandırılarak, ta Semerkant’a kadar sürgüne gönderildiler.

Kürt sığınmacılar tamamen izole ediliyorlardı. Gittikleri yerlerde hem kendi aralarında hem de halk ile görüşmeleri engelleniyordu. Kremlin’in bilgisi dahilinde ve Bakırov’un tasarrufuyla yaşama geçirilen politikalar, Kürtleri tedirgin etmişti. Özellikle Barzani’nin akıbeti konusundaki şüpheler, şaibeler, yalanlar, asılsız haberler Barzanileri çılgına çeviriyordu.

İlk açlık grevi ve Sovyetler’deki "altın” yıllar

Uygulamalara tepki gösteren Kürtler, siyasal mücadele tarihlerinin ilk açlık grevini o dönem başlattılar. Birçok yere dağıtılan Kürtler, birbirlerinden tamamen habersiz açlık grevi ve benzeri protesto eylemleri yaptılar. Mustafa Barzani’nin bizzat kendisi de, mevcut durumu kabullenmeyerek benzeri protesto eylemlerine yöneldi. Kürtlere yönelik bu izolasyon 1951 yılına kadar sürdü. Sonraki yıllarda Mustafa Barzani, Kürtlerin bu dönemde yaşadığı baskı ve zulmü, İranlıların, Iraklıların, hatta İngilizlerin zulmünden bile ağır olduğunu söyleyecekti, çocuklarına.

Mustafa Barzani, 1951 yılında mektupla da olsa, Moskova’ya, Kremlin’e ulaşabilmişti. Barzani’nin mektubu üzerine bir araştırma heyeti oluşturularak, sığınmacı Kürtlere yaşatılanlar incelendi. Azeri ve Özbek yetkililerin Kürtlere yönelik kötü muamele ve işkenceleri, tespit edildi. Araştırma heyetinin raporu sonrasında, Kürt sığınmacılar yeniden bir araya toplandı. Kürt sığınmacıların durumu giderek düzeliyordu.

Barzani’nin Kremlin ile görüşmesi ancak Stalin’in ölümünden sonra gerçekleşti. Bir gün herkesten habersiz Moskova’ya giderek Kremlin’in kapısına dayanan Mustafa Barzani, "Halkım adına Genel Sekreter’le görüşmek istiyorum,” diyerek, özel bürodan randevu talebinde bulunur. Mele Mustafa’yı tanımayan özel büro çalışanları, onu geri göndermek isterler. Ancak o, görüşme gerçekleşmeden ayrılmamakta direnince, Barzani’yi bir otele yerleştirir ve arşivler taranarak gerekli bilgi ve belgeler toplandıktan sonra, Kruşçev ile görüşmesi için randevu verirler. Kruşçev, Mele Mustafa’ya büyük bir ilgi gösterir. Onu, tam bir devlet başkanı gibi karşılar. Bu görüşmede Kruşçev, Kürt sığınmacılara yönelik uygulamaların sorumlusunun Stalin dönemi yöneticileri ve özellikle Bakırov olduğunu Barzani’ye anlatır. Hatta bununla ilgili bazı belgeleri kendisine gösterir.

Barzani’nin Kruşçev ile görüşmesinden sonra Sovyetler’deki Barzaniler altın dönemlerini yaşarlar. Siyasi sığınmacılıkları tescil edilir. Siyasal hiçbir çalışmalarına engel olunmaz. Bazı peşmergeler evlenerek normal yaşama geçerler. Mustafa Barzani, birçok konferans ve toplantıya katılır; bazı toplantıların ev sahipliğini bizzat kendisi yapar. Barzanilerin bu konumu, 1958 yılında yeniden Irak’a geri dönünceye kadar devam eder.

(Devam Edecek)

Irak Kürt hareketinin kısa tarihçesi-1

volongoto — Mon, 21 Nov 2011 18:37:16 GMT

Irak Kürt hareketinin kısa tarihçesi-1

21 Kasım 2011 Pazartesi

isikfehim@gmail.com

Kürt coğrafyası ilk olarak 1639 Kasr-ı Şirin anlaşması ile ikiye bölündü. Osmanlı hanedanlığı ile Perslerin ülkesi arasında paylaşılan coğrafya, 1. Dünya Savaşı’nın hemen sonrasında ikinci ve önemli bir bölünme daha yaşadı. Bu dönemde birçok ulusa uygulanan hukukun dışında tutulan, onca mücadele ve kayıplarına rağmen destek görmeyen Kürtler, kendi kaderlerini tayin etmede de arzulanan adımları atamadı. 1924’teki Lozan anlaşmasının etkisiyle de, Kürt coğrafyası bu kez dört parçalı bir coğrafyaya adım attı.

Bilindik anlamda Kürdistan sorununun ortaya çıkması, bu döneme imzasını vuran 1. Dünya Savaşı’nın ürünüdür. 1. Dünya Savaşı sırasında ağırlıkla Fransa ve İngiltere’nin yaşama geçirmeye çalıştığı siyasi ve iktisadi hakimiyet hesabı sonrasında Türkiye, İran, Irak ve Suriye arasında dörde bölünen Kürt coğrafyası, bu duruma tepki gösteren Kürtlerin yeni baskı ve dayatmalarla karşılaşmasını beraberinde getirdi. Kürtlerin uluslar arası hukukta tanınmayan bir ulus olarak Ortadoğu coğrafyasında neredeyse tek halk olarak kalmasının, elbet Kürtlerin yürüttüğü politikayla ilgisi vardır. Ancak esas ve ağırlıklı nedenin, emperyalist politik hesap ve dayatmalar olduğu ve bunun başını da Fransa ve İngiltere’nin, özellikle de İngiltere’nin çektiği açıktır.

Kürt coğrafyasının dörde bölünmesinden sonra, İngiltere ve Fransa’nın Kürtler üzerinden yürüttüğü politika ağırlıklı olarak Irak ve Suriye’de yankısını buldu. Fransa, Suriye üzerindeki hakimiyetini uzun yıllar sürdürdü. Aynı durum İngiltere egemenliğindeki Irak’ta da yaşandı. Osmanlı’nın parçalanmasından sonra bölgedeki yeni monarşi yönetimlerini destekleyen emperyalistler, çıkarlarına engel gördükleri Kürtlerin tüm çıkışlarını bastırmakla da kendilerini yükümlü gördüler.

Osmanlı’nın mirasçısı olarak kendini Kürt coğrafyası üzerinde hak sahibi olarak gören yeni Türkiye Cumhuriyeti de, bu dönemde bir yandan kendi kuruluşunu gerçekleştirmek ve uluslar arası tanınma sürecine girmenin çabalarını sürdürürken, diğer yandan da, özellikle savaş sonrası dönemde, "masa üzerinde de olsa ne koparsam kardır,” misali diplomatik faaliyetlerini yoğunlaştırdı. Yeni Türk devletinin Kürt coğrafyasının 1639 sonrası dönemindeki bölümün tümünü olmasa bile Kürt nüfusunun önemli bir bölümünü kendi hakimiyeti altına alması ve gelecekte Kürtlerin mücadelesini önemli oranda olumsuzlaştıracak coğrafya bölünmesini gerçekleştirmesi, göreceli de olsa bir başarıdır. Ancak daha sonradan anlaşılıyor ki, hem coğrafyanın önemli bir bölümünün yeni Türk devletinin hakimiyetine bırakılması, hem de bu dönemde ortaya çıkan Kürt isyanlarının bastırılmasında Türk devletine sunulan desteğin temel nedenlerinin başında Musul ve Kerkük, özellikle de Musul meselesi gelmektedir.

1. Dünya savaşı sonrasında Musul meselesi, Kürt çıkarlarının aleyhine ve bu arada Türklerin de arzulamadığı bir biçimde, özellikle İngiliz emperyalizminin lehine bir çözüm sürecine girdi. Musul başta olmak üzere Irak Kürdistanı’ndaki petrol rezervlerinin önemli bir bölümünü kendi denetimine alan ve uzun yıllar bu petrolden aldığı payı kendi kasasına aktaran İngiltere, bu hakimiyetini hukuki olarak 1958 yılındaki Abdülkerim Kasım darbesine, fiiliyatta ise neredeyse günümüze kadar sürdürdü.

İngiltere’nin bu durumla bağlantılı geliştirdiği politikaların ekseninde, Kürtlerin zapt-u raptı yatıyordu. Kürtlerin özellikle Irak Kürdistanı’nda geliştirdiği tüm ayaklanmaların İngiltere tarafından bastırılması, hatta bu coğrafyadaki Kürtlere İngiltere kaynaklı katliam boyutunda saldırıların yaşatılması; daha da ileri giderek yeni Türk devletindeki ve Suriye’deki Kürt hareketlerinin başarılı olmaması için özel bir çaba geliştirilmesi, Kürtlerin tüm diplomatik girişimlerinin önünün kesilmesi, tamamen bölgede yaşama geçirilmeye çalışılan İngiltere ve Fransa kökenli emperyalist hakimiyet politikalarının bir sonucudur.

Kürt tarihi: Ayaklanma, baskı ve zulümle kardeşlik

Kürtlere yönelik geliştirilen bu politikalara karşı Kürtler elbet sessiz kalmadı; kalamazdılar da... Daha 1. Dünya Savaşı’nın resmi olarak bitirildiği ilk yıllarda, Kürtler kendi kaderlerini tayin için bölgedeki hakim güçlere karşı ayaklanmaya başladılar. 1919 yılında Irak Kürdistanı’nda ayaklanan Şeyh Mahmut Berzenci’nin direnişi, kesintisiz 1931 yılına kadar sürdü. İngiltere hükümetine karşı ayaklanan Berzenci, Kürtlerin kendi coğrafyalarında kendi egemenliklerini kurmalarını istiyordu. İngiltere ise bazen anlaşır gibi görünse de, temelde Berzenci hareketini ve giderek Kürt taleplerinin dillendirmesini yok etmeyi amaçlıyordu. Bunda başarılı da oldu.

Artan İngiliz baskısı, Berzenci hareketinin alanını daralttı. Yoğun baskı ve tutuklamalar sonrasında ise Şeyh Mahmut Berzenci 1931 yılında tutuklandı. Berzenci sorununu çözdüğünü varsayan İngiltere, bu kez Berzenci’ye önemli bir destek veren Şeyh Ahmet Barzani’ye yöneldi. 1931’in son aylarında Barzan bölgesine yönelik saldırılarını başlatan İngiltere, Kürt kalkışmasının önünü kesmeyi, Kürt ulusal hareketinin köklerini kurutmayı amaçlıyordu. İngiltere’nin bu girişimi, etkisi neredeyse günümüze kadar süren Barzan Ayaklanması’na neden oldu. Şeyh Ahmet Barzani önderliğindeki ayaklanma, 1932 yılının ilk aylarında başladı. Şeyh Ahmet Barzani, ayaklanmanın en önemli kurumlarından birinin komutanlığına, ana karargah komutanlığına genç kardeşi Mele Mustafa Barzani’yi getirdi.

Barzan Ayaklanması, İngiliz emperyalizminin Kürtlere yönelik en büyük saldırısının başlamasını beraberinde getirdi. Irak Kürdistanı’na yönelik büyük bir hava saldırısına yönelen İngiltere, birçok Kürdün yaşamını yitirmesine, yerinden yurdundan olmasına neden oldu. Berzenci hareketinin bastırılmasından sonra lokal kalan Barzan Ayaklanması, yoğun hava saldırıları karşısında direnemedi. Şeyh Ahmet Barzani, 1932 yılının ortalarında Türkiye’ye sığınmak zorunda kaldı. Ailesi ile birlikte Türkiye’ye sığınan Şeyh Ahmet Barzani, İngiltere hükümetinin isteği üzerine 1933 yılında Türk hükümeti tarafından yakalanarak Irak’a teslim edildi ve İngiltere tarafından Musul’da mecburi ikamete tabi tutuldu. Ağabeyinin teslim edilmesi üzerine Kuzey’deki aşiretlerin yanına geçerek Irak’a teslim edilme riskinden kurtulmak isteyen Mele Mustafa Barzani, bir müddet sonra ağabeyi Şeyh Ahmet’in talebi üzerine kendiliğinden Musul’a gelerek teslim oldu. Şeyh Ahmet ve Mele Mustafa başta olmak üzere Barzani ailesinin tümünü kontrol altına alan ve zorunlu ikamete tabi tutan İngiltere, Kürtleri bastırdığı konusunda emin olunca Barzanilere yönelik baskılarını da artırdı; zorunlu ikametin şartlarını ağırlaştırdı. Onları önce Bağdat’a, oradan da Nasıriye’ye sürgün etti. Barzani’lerin sürgün yaşamı Altınköprü, Kıfri ve Süleymaniye’de devam etti.

Barzani’nin İran yılları

10 yılı aşan bir süre sürgünde kalmak ve ağır şartlar altında yaşamak zorunda kalan Barzanilerin bu durumunu, Mele Mustafa Barzani daha fazla kaldıramadı. Süleymaniye’de Hêvi örgütü ile ilişki kuran Mele Mustafa, 1943 yılında sürgünde bulunduğu Süleymaniye’den firar ederek İran Kürdistanı’na geçer. Bu geçişin temelinde, tüm Kürdistan’ı kapsayan büyük bir ayaklanma vardı. 2. Dünya Savaşı’nın yarattığı koşulları kendi lehlerine çevirmek isteyen Kürtlerin savaş batağına yeniden gömülen İngilizlerin Irak’ta artık eski konumlarında olmamalarının da yarattığı etkiyle tüm Kürdistan’da ayaklanmayı örgütlemek istemeleri, ağırlıklı olarak Hêvi’nin planı olsa da, bunu yaşama geçirmede Mustafa Barzani’ye önemli bir paye veriliyordu. Ayrıca bu ayaklanmanın planlanması döneminde Mustafa Barzani’nin daha Süleymaniye’de iken bazı Sovyet yetkilileri ile görüştüğü ve İran’a geçtikten sonra da bazı Sovyet subaylarının İran’da onu ziyaret ettiği biliniyor.

Barzani’nin İran’a geçtiği dönemin bir diğer özelliği de, Kadı Muhammed önderliğindeki İran Kürt hareketinin yakaladığı gelişmedir. İran Kürt hareketi bu dönemde Kürdistan’ın önemli bir bölümünü kendi hakimiyetinde tutuyor; Kadı Muhammed’in her sözü tüm İran Kürdistanı’nda genel kabul görmektedir. Bunu bilen Mustafa Barzani, Kadı Muhammed’in kendisini koruyacağından emindir. Zaten Mustafa Barzani’nin İran’a geçeceğini duyan Kadı Muhammed de, birçok yere haber bırakarak, Mustafa Barzani’nin korunması ve rahat etmesi için yardım edilmesini emrediyor. Bu arada bölgede bulunan Sovyet subayları ile ilişkiye giren Mustafa Barzani’nin, Sovyetler’in isteği üzerine 1945 yılına kadar yaklaşık 2 yıl boyunca, İngiliz güçlerinin eline geçmemek için İran Kürdistanı’nın Mirava köyünde saklandığı da, bilinen diğer bir bilgidir.

Sovyet desteğini alan İran Kürtleri, 22 Ocak 1946’da, Mahabad kentinin Çarçıra Meydanı’nda Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kuruluşunu ilan ettiler. Cumhuriyet’in ilanına Mustafa Barzani’de davet edilmişti. Ancak henüz kendisinin bir görev veya sorumluluğu yoktu. 1946 yılının Mart ayına kadar bekleyen Mustafa Barzani, Cumhuriyet yöneticilerinin talebi üzerine, 1946 yılının Mart ayında Mahabad’a geri döndü. Bu dönemde Irak Kürdistanı’nda 1943 ile 1945 arasında küçük çaplı bazı lokal ayaklanmaları yürüten çok sayıda Barzani aşireti mensubu ile diğer Kürtler de, İran Kürdistanı’na kaçarak Mahabad bölgesine yerleşmişlerdi. Bunların önemli bir kısmı yeni Kürt Cumhuriyeti’nin ordu güçlerine katılmıştı. Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin başına geçen Kadı Muhammed, önemli bir kısmı Barzanilerden oluşan ordunun başına general rütbesiyle taltif ettiği Mustafa Barzani’yi getirdi. Mele Mustafa aynı zamanda, birçok aşiretin yeni Cumhuriyet’e desteğini sağlamada da önemli bir başarı elde etti.

Mustafa Barzani’nin bu dönemden çıkardığı en önemli dersin, Kürt hareketinin başarıya ulaşmasının yolunun partileşmeden geçtiğini görmesidir. 1945 yılında kurulan İran Kürdistan Demokrat Partisi’nin (İ-KDP) yapılanmasını örnek alan Mele Mustafa, 16 Ağustos 1946’da, tüzükteki ilk adı kuruluştan sonraki ilk kongreye kadar Irak Kürt Demokrat Partisi olan, I-KDP’yi kurdu. Bu partinin adı daha sonra yapılan tüzük değişikliği ile Irak Kürdistan Demokrat Partisi olarak kabul edildi.

MUZÎKZANA KÛRD – Dr. NÛRA CEWARÎ

volongoto — Fri, 18 Nov 2011 18:58:25 GMT

MUZÎKZANA KÛRD – Dr. NÛRA CEWARÎ

Her netewe merîfeta xwe ya hunermendyê di nava hine teherên çandeîda dîhar kirîye û dîhar dike kîjan wanara bûne nasneme û îro dîrok û heyîtya wan dixemlînin. Nasnameya çanda kurdî Folkilore. Tevî karên bi desta çêkirî yên ne mezin, Folkilora kurdî çawa neynîka emrê buhurî – dîrok, xeyset û felsefeya gel bi dewlemendbûna xweva di çanda gelên Rojhilata Navînda cîkî mezin û hêja digre. Û pareke folkilorê jî – Mûzîka gelerî ku heval û hêvîye ji bo her kurdekî bi nexş, nîgarên rengînva mêjva bala pêşekzanên gelên dorber kişandîye, hatîye qîmetkirinê, naskirinê.

Ji salên 1958-a heta niha berevkirin, notenivîsar û lêkolînên nimûnên mûzîka kurdîva usa jî dayka min, Nûra Cewarî, mijûl dive û karên balkêş di meydana kurdzanîêda hiştine. Li ser daxaza min Nûra Cewarî, ku 10-ê çiriya paşin dive 70 salî, li ser jîan û karên xwe nivîsîn û ew nivîsar tevî hine wêne em pêşkeşî xwendevanan dikim.

Aza Ozmanîan

Malbeta me li ku ez mezin bûme

Ez li paytexta Ermenistane,Yêrêvanê, li malbeta emekdarên çanda kurdî prof. Hecîyê Cindî û Zeyneva Îvoda hatime dine û mezin bûme. Malbeta me yek ji malbetên kurdên Ermenistanê bû li ku mêvanhizî, xwendin edetîbûn. Li gel me usa ji qedrê hev girtin, ali hev kirin, folkilor bi pirteherên xweva û radîo yên kurdî ku emre me dixemilandin zêdetir edetîbûn.

Dê û bavê min gele zelûlî, rev, koçberî, xelayê, êtîmbûn, sextbûna dewrana Stalîn, girtin, bêkarî dîtibûn û her mecal bi kar danîn ku em - her pênc xûşk bêxem, normal mezinbin. Gelekî guh didan xandina me, em davîtine xîretê –xîreta netewyê. Her problêmên me yên dibistanan zanibûn, her hevalên me, mamostên me nas dikirin. Xên ji xandina sere yên dibistana em usa ji peşekên mayîn hîndibûn. Halên aborîye dijwarda dayka min terzîtî hîn dibû, xûşka mine mezîn Frice, ku delalya malebû, resmkêşi hîndibû, Frîdêra violin, akardêon û peyra fotokamêra kirîn, mêla Zînê li ser edebyetê hebû, çîrokên biçûk, şyêr dinvîsîn û bavê min jêra gele pirtûkên edebyetê distendin, mira piano kirîn û ez sala 1949-a dibistana mûzîkayê para pîanoyêda hatime qebûlkirinê, Nazê hînî tewnçêkirinê dibû.

Ermenistan, gûnde Emo, sala 1971.

Ûsa jî her havîn navbirya xandinêda bavê min em dişandin gundên mirovên xwe yên berpala çyayê Elegezê ku em ji jîan û çanda kurdî neyêne birînê. Hingê min cara yekemîn nêzîkva dengê zurnê û dengbêjên baş bihîstin, govenda esilkî dît û hêdî-hêdî dest bi notenivîsarên stranên govendê kir ku salara zêdebûn û paşwextyê bûne pirtûk – berevokên stranên govendê.

Mêvanên mala me herdem hebûn, kurd, ermenî bi pirs û problêmên xweye çûk û mezinva. Bave min weke qewata xwe alî wan dikir. Hebûn ku dixastin Zanîngeh û Înstîtûtada bixandana û hinek ji wana paşwextyê bûne pêşekzanên eyan. Ûsa jî yên hewcê doxtiryê, yên ketibûne di nava qezya dihatin.

Pêra jî mêvanên me yên navdar hebûn ku hewcê sohbet û fikrên qenc bûn, weke hevalên bavê min yên kurd u ermenî Emînê Evdal, Cerdoyê Genco, Nado Maxmûdov, Aram Xanalanyan. Ûsa jî cînar, xwendewanên kurd ji mala me kem nedibûn. Dê û bavê min ku herdem karên xweda mijûl û carna westîayî dibûn, me didît çawa tevî mêvana beşerxwêş dibûn, şadibûn. Tevî aqa hatin – çûînêra mala meda dengê bilind nedihat bihîstinê, dihate zanînê ku hinek ji me xûşka xandina xweva mijûlin.

Salên xwendinê, rojên navnîşan

Xwendin û nivîsar, dinênaskirin min li dibistana ser nave Hakob Hakobyane ermenîda despê kirîye. Sala 1956-a, pey temamkirina sala dibistanêye heyşta û dibistana mûzîka yê heftsalyê, ez li Koleca ser navê Romanos Mêlîkyane mûzîkayê dîsa para pîanoyêda, dersxana mamosta emekdar Margarît Çaxmaxsazyanda hetime qebûlkirinê.

Sala 1960-î pirtûka mine pêşin "Kilamê cimeta kurdaye govendê” çap bû ji alyê neşîreta dewletê "Haypêthrat”, kîjan şabûneke pir mezinbû ji bo malbeta me.

Kutasya her salên xwendkaryê Koleca sazbendyê konsêrta nîşandayîna qewatên xwendkarên baş hazir dikir. Sala xwendina xweye dawyêda ez jî tevî konsêrtê bûm li sera Fîlharmonya Yêrêvanê bi qedandina 2 berhemên kompozîtorê ermenya Êdvard Bagdasaryan ji bo pîanoyê. Ew bûyar ji bo min kubarî û navnîşan bû bi kîjanê min hunera xwe yê pîanîstî bi rûspîtî nîşanda.

Bihara 1960-ê salê kompozîtorê ermenya yê dinêeyan Aram Xaçatiryan li Yêrevanê bu ji bo premyêra (qedandina yekemîn) balêta xweye "Spartak” û konserta berhemen xwe yên simfonîk li ku ewî gere dîrîjorî bikira. Min îdî "Spartak” bihîstibû û zendegirtî mabûm bi mûzîka wî û di roja cerbandina konsertê min pirtûka xweye nû çapbûyî cawa dîarî hazirkir û navbirya cêrbandinêda bir da wî. Ewî sazbendya kurdî nas dikir u di baleta xweye "Gayanê”-da bi kar anîbû. Xaçatiryan bi pirtûka miva gelekî kefxweşbû û rojtira dine, hema pey konsêrta sîmfonîkra, gava heval û hogirên wî û xwendkar nêzîkî wî dibûn konsert û rojbûîna wî pîrozkin ewî wêneyekî xwe bi destnivîsara xweva dîarî da min. Ji bo xandkara Kolêcêra ji wê bûyarê mezintir çi dikaribû bibya? Xaçatiryan qedrê mûzîka kurdî û qedrê min girt.

Pey Kolêcêra, sala 1960-î ez li Konsêrvatorîa Yêrêvanê ya li ser navê Komîtas para pîanoyêda hatime qebûlkirinê. Piştî sê salên xwendinêra min fakûltêta xwe guhast, derbazî para têorîya mûzîkayê bûm, kîjan ji bo xwendinê hê çetinbû, lê pêra jî hewaskarbû. Li wê fakûltêtê mira mecalên baş çêbûn ji bo zanîna pirsên têorî û bi teybetî têorîa folkilora muzîkayê. Mamostên mine têorîa yên qedirbilind prof. Robert Atayan ku usa jî bû mamostê mine pêşekzanyê, prof. Gayanê Çêbotaryan û Georgî Bûdagyan bi xêrxazî guh didane xandina min.

Li Konservatorîayê sala 1964-a ez tevî konfêransa cvaka xandkara ya zanyaryê bûm bi gotara xweye "Komîtas û mûzîka kurdî”. Pey konfêransêra edebyetzana eyan Mayîs Avdalbêkyan û mamostê min Atayan hatibûne li ser fikrekî ku ez dikarim pirsên zanîaryêva mijûlbim. Hizkirina mine ber bi folkilorê û ew gilyên wane xêrê mira bûne bawarî û min îdî rya xwe zanibû, rya pêşdaçûînê nas dikir. Hema wê sale pirtuka mine berevoka stranên govendê ya duda çap bû u sala 1966-a min Konsêrvatorîa bi têzên li ser mûzîka kurdî "Stranên kurdî yên gelerî” bi qîmetê bilindva temamkir.

Xwenkarên Konsêrvatorîayê tevî mamosta pîanoyê Merî Magakyan, sala 1963-a. Ji çepê ya pêşin Nûra Cewarî.

Di salên xwendkaryê li Konsêrvatorîaêda ez du cara (1964 û 1965), yek ji bo xwendina gotara zanîaryê li konfêransa xwendkarada û yê din ji bo 2 berevokên "Klamê Cimeta Kurdaye Govendê” yên çapkirî ku li pêşengeha berhemên xwendkarên Ermenistanê hatibûne nîşandaînê, bi Hurmetneme û Diploma dereca pêşin ya Komîtêya xwendina bilinde Ermenistanê hatime rewakirinê.

Sala 1967-a ez li Înstîtûta Hunermendyê ya Akadêmîa Ermenistanê ya Zanîaryêda çawa aspirant (xwendkara PhD) hatime qebûlkirinê. Li wê Înstîtûtê sala 1971-ê, 30 salya xweda, min têzê xwe ya "Hunera Stranên Kurdî Yên Gelerî” xwey kir u dereca Kandîdata Hunermendyê – bi pîvana nûjenva dereca Doktoryê stend. Hingê salên mine xandkaryê temambûn.

Karên mine professional, yên rojnemevanyê, mamostatyê û cvakyê

Ji sala 1971-ê hetanî 1993-a min li Înstîtûta Hunermendyê ya Akadêmîa Ermenistanê ya Zanîaryêda çawa lêkolînêr kar kirîye. Karkirina min li wir tevî pêşekzanên baş, di nav heval û hogirên qenc mira tiştekî zîaretî bû. Xêrxazya hevalê min alî kar û pêşdaçûîna min dikirin. Min karên folklorîstî yên pirteherî dikir:

Êkspêdîsya

Bi rya êkspêdîsya – çûina gunda û bajara û li malda – ji stranbêjên mêvan û radio yên kurdî gele nimûnên mûzîka kurdî berev kirine. Goveka êkspêdîsya yên min navçên komerên Ermenistanê, Qazaxistanê û paytexta Gurcistanê bajarê Tbîlîsî bû.

Salên ku min karê xwe ya berevkirinê despê kir (1965-1966) kasêt û qeytanên têypê dest ne diketin. Têypa min bi kasêtên glovere mezinbûn. Min hingê biryar danî ji bo lêkolîna hê zef guh bidim awazan – awazên stranan û yên sazbendyê û ji bo qeytan tere bikin min nimûnên folkilorî pey 3-4 weklandinên xanyên pêşinra, gele cara, nîvîda dibirî - têyp dida seknandinê. Ha, awaz bi 3-4 weklandinên xweva têra lêkolînên mûzîkayê dikirin û mixabin têkstên stranan carna nîvîda diman. Û eger nimûn bi temamî dihatine nivîsarê, lezketina min ji bo zêdekirina jmarên nimûna gele cara têkstên strana ji guhdarya min dûr dixistin û min têkst ji stranbêjan kêm dinvîsî bi gumanekî ku paşwextyê ji qeytana têypê têkst wê bene nivîsarê. Herwiha, kembûna kasêtên têypê û bi lezketina minra min hine cara têkst bera berdidan. Paşwextyê ji bo berevkirina nimûnên nû û nivîsarên têksta Tosinê Reşît gele arîkarî dida min. Ew dengnivîsarên min li Înstîtûta Hunermendyêda û kopî li arşîva mala meda têne xweykirinê.

Dengnivîsarên nimûnên folkilorî bi nota

Dengnivîsarên nimûnên folkilorî bi nota – anîna wan li ser kaxaz – ew jî karekî mayînbû. Nimûnên berevkirî dihatine jbartin bi hostatya înformatorava, bi janra, teherên mûzîka kurdî yên başqe-başqeva – bi stîla, dengrêza, bi lado – întonasya û peyra dihatine notenivîsarê. Ewana paşwextyê dibûne hîm ji bo lêkolîna, dibûne pirtûk - berevokên mûzîka kurdî. Serda usa jî carna aparatên zanîaryê- pêşgotin, nivîsarnasî, têkstên tercmekirî zêdedibûn.

Gele pêşekzan sîstêma xwe yên notenivîsarê çêdikirin – nîşanên dengaye zêde bi kar danîn. Min sîstêma notenivîsara ewropî bi kar anîye, kîjan ji bo nîşandayîna mûzîka kurdî têrê dikir û qebûlkirîbû.

Ji pirtûk - berevokên mine mûzîka kurdî bes berevokek ku tevî berhemên nivîskarên kurdên Ermenistanê bû u di almanaxa "Bihara Teze” ya 2-da sala 1983-a li Yêrêvanê çap bû.

Di notenivîsarên minda gele nimûnên bihagiran henin weke destanên kurdî, stranên dirokî, stranên erf-edetara gitêdayî – stranên dewata, şînê. Notenivîsarada, herwiha, nimûnên herî balkêş stranên tirêqên Êzdyanin ku koka xweva dighîjine sedsalyên kevnar u yên navîn û melûmetyên baş li ser pirsên dîrok û têorîa mûzîka kevnar, mûzîka ola êzdya û stranên şayîrên kurd yên sedsalyên navîn didin.

Karên lêkolînê

Karên lêkolînê mira gele hewaskarin. Berevkirin û sîstêmkirina melûmetyên hêja li ser mûzîka kurdî, sîstêmkirina nimûnên mûzîka kurdî bi janra, bi stîlên awaza û di wan parên cudada himberîhevkirina nimûnan bi teherên têorya mûzîkayê usa jî himberîhevkirina wan tevî nimûnên anegor yên çanda gelên dorberra, dîtina teybetî û reîşkên mûzîka kurdî bi rya lêkolînên tîpolojî – evan ew kar bûn ku bûne hîm ji bo têz û gotarên mine zanîaryê. Di dawya karên mine lêkolînada ez bi sirê gihîştime eyankirina cavên hine pirsên zanîaryê yên sere, weke:

- Hatîye şirovekirinê deba mûzîka kurdî, bi giranî mûzîka kurdên Ermenistanê

- Hatine şirovekirinê pêwendyên mûzîka kurda û ermenya

- Hatine eyankirinê sîstêmên janrên stran û awazên kurdên Ermenistanê bi serecem û stîlên xweva

- Hatine şirovekirinê û îzbatkirinê bingeha têorîya mûzîka kurdî yê gelerîyê: sîstêma lado-întonasya, ya rîtma, sîstêma çapamanya têkstan tevî strûktûra awazan

- Hatine dîtinê û bi têorî şirovekirinê nimûnên mûzîka kevnar di stranên gundîtyêda – stranên karkirinê, stranên zaroka û yên daîkada

- Bi rya naskirina mûzîka trêqên êzdya yên sedsalyên navîn hatine dîtinê despêka stranên destanan û stranên bajaryê

- Bi rya naskirina stranên trêqên ezdya usa jî hatine eyankirinê taqên dîroka mûzîka kurdî yên herî balkêşe kevnar – stranên kurdî yên mîtolojî, stranên êzdya yên olyê, stranên şaîrên kurdaye sedsalyên navîn ku nimûnên giranbihane li dîroka çanda kurdîda.

Di wan salên karkirinêda çend pirtûkên min (lêkolînên zanîaryê, berevokên nimûnên mûzîka kurdî) û gotarên mine zanîaryê bi zmanê ermenî, russî, kurdî li Yêrêvanê, Lênîngradê (niha Sankt Pêtêrbûrg), Stokholmê çap bûn. Usa jî tevî konfêrans û sêmînarên zanîaryê li bajarên Ermenistanê, Russîayê dibûm.

Karên min yên zanîaryê di meydana mûzîka kurdên Ermenistanêda gavên êtnomûzîkolojîa kûrdî yên pêşinin, weke karên bingehînin. Ew pirsên lêkolînan bê guman tevî dengnivîsarên nimûnên nû û bi karanîna têxnolojîya nûjen hê wê bêne firekirinê, û kûrkirinê.

Karên rojnemevanyê

Karên mine rojnemevanyê ji 1958-ê salê despê bûye gava gotara mine pêşine biçûk li ser kompozîtorê dinêeyan Cûzêpê Verdîda li rojnema Rya Teze-da çap bû. Peyra, hetani derketina me ji Ermenistanê gotarên min li ser pirsên çanda kurdî û ermenya hey li Rya Teze û rojnemên ermenyada, hey bi radîo ya kurdîva dihatine belavkirinê.

Min hê xandina xwe temam nekiribû gava ji sala 1965-a hetanî 1967-a li Radîo ya Yêrêvanê para kurdîda çawa berpirsyara para mûzîkayê kar despêkir.

Ez usa jî veçêkirinên mûzîka kurdîva mijûlbime. Çend berhemên min ku min ji bo pîanoyê li Konsêrvatorîayê nivîsîbûn, ketine di fonda Radîoyê û carna dihatine belavkirinê.

Karên mamostatyê

Salên başqe - başqeda min usa jî karên mamostatyê kirîye. Tevî karê Radîoyê ez usa ji mamosta têorîa mûzîkayê bûme li dibistana ser nave Tîgran Çûxacyane mûzîkaêda. Peyra, sala 1990-î hetanî 92-a min usa ji ceriband bivime dersbêja Mûzîka kurdî li Zanîngeha şexsî ya li ser navê Davît Anhaxtda û ji sala 1996-a hetanî 1998-a bûme mamosta zmanê kurdî li dibistana Vîktorya ya zmananda li Melbûrnê, Australîa.

Karên cvaki

Tevî van kara min usa ji karên cvakidikir. Ji sala 1964-a hetanî 1968-a rêdaksîona rojnema "Rya Teze”-da bûme endem-karkera beşa jina. Ez û Sêva (Svêta) Bayloz diçûne gunda rastî dê û bava dihatin ku guh nedidan xwendina zarokên xwe, mijûlî bi wanara derbazdikirin, û carna gotaran ji bo rojnemê dinvisin.

Endem-karkerên beşa jina li rex rêdaksîona rojnema Rya Teze. Ji çepê ber bi rastê: Porsora Sebrî, Nûra Cewarî,

Sêva Bayloz, Cemîla Celîl, Aslîka Qadir. Sala 1964.

Ji sala 1984 –a hetanî 1991-ê bûme endema şêwra Radîoya Yêrêvanê ya kûrdî ya hunermendyê.

Ji sala 1987-a hetanî 1990-î bi hevkarya Tosinê Reşîd me koma xandkarên kurda ya Stran û Reqasê li rex Înstîtûta Perwerdeyî ya dewletê saz kir. Koma me çend xelat girtin. Em li Yêrêvanê, paytexta Gurcistanê Tbîlîsîyê çend cara bi şaynetî konsêrtava pêşda hatine.

Ez usa jî bûme endema hine rêxistinên çandeyî yên Ermrnistanê û Sovêta berê.

Ji karên başqe-başqe min karê xweye professîonale mûzîkzanyê – teorîya mûzîka kurdî hizkirîye û heta niha jî li ser huner û hostatya gelê me ecêv dimînim. Bêguman femdarya min ku em bi mûzîka xweva tu gelî kemtir nînin û gotî em bikaribin milkê gelê xwe bipatêzin, xwedî derên gele alî min kirîye, mira bûye armanc.

Derketina me ji Ermenistanê

Ji despeka salên 1990-î, pey konflîkta orta Ermenistanê û Azirbêcanê ji bo erdê Qerebaxê û hilweşandina dewleta Sovêtyêra, rewşa Ermenistanê ya sîasî û êkonomî pir xiravbû. Hinge her kes dixast ji Ermenistanê derkeve û gele malbet xwe dane li ser rya xerîbyê.

Wexta ez bi malbeta xweva nû hatibûm Aûstralîayê (s.1993) me xwe li Kurdistanê texmîn dikir, em di nava cvaka kurdên hemû perçên Kurdistanêbûn. Hinekî firqya dîalêkta hebû, carna me hevdu fem nedikir lê kurdbûna me em nezîkî hev dikirin.

Û weke her kurdekî peneber, em jî ketine di nava cvak û çandekî nû – piştî kurdî, ermenî û rûsî, em ketine di nava çanda Aûstralî. Hevguhastina zmana û çanda hêsa nine, başqe jî ji bo mervên pirsên çandeîva mijûl, lê pêra jî mira dewlemendbûna dinênaskirinê, zanebûna edet û çande, mûzîka yên gelên mayîn çebûn.

Li Aûstralîayê keça min Aza kasetên dengnivîsarên folkilorî yên kompakt bi piranî li ser CD-ya kopîkirn. Kopîkirina kasêtên kevne gilover hê jî mane. Aza xandina xwe li Aûstralîaye temamkir, tezên Masterî li ser sîaseta kurdaye îroyîn nivisî u niha çawa lekolînêr wezîretekî Aûstralîaêda kar dike.

Keça mine mezin Zozan mûzîkzane, xandina xwe li Yêrêvanê temam kirîye. Pirtûkên Mehmet Bayrak yên "Mûzîk, Dans û Şarqîyên Kurdî” (2002, Ankara) bi hevkarya min û Zozanê çap bûn.

Niha bi zanebûna zmanê înglîsîva emir mera hêsatir bûye, salên derbazbûyî yên dijwar têne bîrkirinê û anegor mecala ez karê xwe berdewan dikim. Li Aûstralîayê çend gotarên mine li ser pirsên mûzîka kurdên Ermenistanê, dîroka mûzîka kurdî hatine hazirkirinê û li kovar û rojneme yên kurdîda çapbûn. Hey cara dicêrbînim gotinên kurdî himberî têrmînên têorîa mûzîkayê bivînim û gotarên xweda bi kar bînim.

Niha ez li ser berevoka xwe ya "Awazên kurdî” (awazên zurne, meya û fîqe) kar dikim. Ji bo amadekirina çapkirinê nota yên awaza hewceyî berevkirina li ser kompûtêrêne, ku ji mira hinekî zehmete.

Herwiha, rojên meda ez bi şabûn pê dihesim ku pêşekzanên kurd yên mûzîka kurdî pêşda tên, êkspêdîsîa çêdivin û pirtûkên stranan bi dengnivîsarên nota çap divin. Pêra jî difikirim ku ji bo kurdên xwey mûzîka rengîn çend pêşekzanên mûzîkayê hindikin.

Mecalên têxnolojî yên nûjenda, gava bîra merya ya folkilorî hêdî-hêdî xrav dive, usa jî hazirkirina kadrên mûzîka kurdî yên nû û karên nû di meydana mûzîka gelerîda pir mûhîmin.

Nûra Cewari

2011

N.cewari@yahoo.com.au

Qerejdağ'da bir erbane dervişi

volongoto — Wed, 12 Oct 2011 16:27:17 GMT

Qerejdağ'da bir erbane dervişi

Xale çeçe

Ceylanpınar - Dervişliği eski çağlarda kalmış bilirdik çoğumuz... Neitzche’nin Zerdüşt’ünde felsefe yapan, Lübnanlı Ozan Halil Cibran’ın kaleminde canlanan, ama yine de gerçek dünyaya dokunmadan ruhumuzun mistik ihtiyacını doyuran kahramanlarımızdı onlar... Kimi çağdaş entelektüellere ‘post-modern derviş’ yakıştırması ise laf-ı güzaf sayılırdı.

Oysa polis denetimindeki kent sokaklarını, cafeleri, izole edilmiş ‘koruma altındaki muhalif yaşantımız’ı terk etmeliymiş... O zaman görülecekmiş ki, Zerdüst’ü delirten, Cibran’ı depresyona sokan dervişler, Kürdistan dağlarında dolaşmaya devam ediyorlar hâlâ.

Bir omzunda sarı uzun abası, diğerinde beyaz telis içine sıkıca sarılmış erbanesi, nicedir beklenen bir misafir gibi daldı Konê Reş’e... Önlerinde koyun sürüleriyle mevsimden mevsime bir yaylaktan diğerine dolaşan Koçerlerin çadırına yani...

İçerde büyükten küçüğe, misafirden ev sahibine doğru bir hiyerarşiyle dizilmiş cemaati selamladı usulünce... Geçip yüklüğün dibinde oturdu. Bu kez bağdaş kurduğu yerden hal hatır sordu teker teker ve "cimatê te rehmet” diye sonlandırdı her selamlaşmayı.

Kirli sakalı, soğuktan büzüşmüş siyah parmakları ve ikide birde başından kayıp duran çefisi, onun yorgunluğunun diliydi sanki... Uzak mekanlar dolaşmışlığını, uzak yoldan gelmişliğini, yememiş içmemişliğini, ama hiçbir şey talep etmezliğini, sessizliğini, mütevazılığını anlatıyordu ona dair her şey...

Kim bu adam, nereden geldi, kim çağırdı, kimin tanıdığı? Bilen, eden yok... Ama benim dışımda kimsenin durumu yadırgadığı da yok. Herkes alışkındı sanki olup bitene, kimsenin hiçbir şeyi garipsediği de yoktu çünkü... Belli ki onun kimliği, sırtındaki erbanesiydi...

Sağdan soldan laflamalar, birkaç mesel, birkaç isim arasına karışan anılar anlatılıyor... Ve nihayet dönüp dolaşıp derwêşlere geliyor konu. Dizlerini dibine kırmış sessiz sedasız dinleyen garip misafirin dili işte o zaman açılıyor. Abasını yanındaki yastığın üzerine bırakan Xalê Çeço’nun dili çözülüyor.

"Derwêşê keyn” diye bir isimden, Kon’daki herkesin bildiği varsayılan "eski derviş”ten bahsediyor. Belli ki Karacadağ tarafındaki köyleri dolaşıp duran iki efsane erbaneciyi biliyor herkes: Derwêşê keyn ve Derwêşê nû... Eksi ve yeni dervişler yani...

Kimbilir belki de günlerdir o Kon senin bu Kon benim dolaşıp duran Xalê Çeço’nun bitkin halinden eser kalmıyor. Usul usul açılıyor eli ayağı, kelime dağarcığının yetmediği yerlerde beden hareketleriyle alevlendiriyor konuşmasını, heyecandan yerinde duramıyor. İki elini yana açarak tasvir ediyor; "Erbanesinin genişliği aha bu kadardı” diyor Dewrêşê keyn için... Billah abartı yok, bilen yaşlılar da onaylıyor Xalê Çeço’yu...

Ve sonunda, anlatmaktan bitkin düşünce de eli uzanıyor erbanesinin telisine. Önce bir tas içinde su istiyor; birazını içip, birazıyla da erbanesini nemlendiriyor... Ve başlıyor çalmaya; kendinden geçiyor çalarken, etrafını görmüyor Xalê Çeço... En sonunda kamerayı görünce tedirgin, etrafındakilere soruyor; "A va qamera ê cezaliye gelo?” Ve susuyor Xalê Çeço...

Xalê Çeço, ta çocukluğundan bu yana il il, ilçe ilçe, köy köy, mezra mezra, Kon be Kon dolaşıyor... Gittiği yerlerde kalıyor geceleri, kimi yerlerde tanıdık, akraba buluyor, kimi çadırlarda mêvan a wxe

dê... Xalê Çeço gibi kim bilir daha kaç derviş dolaşıyor buralarda.

Herkesin alışkın olduğu bu gezgin müzisyenlerin bazıları erbanelerinde zil taşıyor, bazıları günah sayıyor zili. "Her şeyden önce ses vardı” sözünü biliyor erbane meraklıları... Onlar, insanlığın ilk çalgısı sayıyorlar erbaneyi. İlk insan icadı bu çalgı, ilk avlanmayla, hayvan derisiyle üretilen bu müzik aleti, hâlâ ilahiyatın, aşkın biricik sesi, dili olarak tanınıyor bu dağlarda... İnsan sesiyle tanrının sesinin buluşturulması için kullanılıyor erbane.

İnsanın kendi içindeki karanlıkların bu sesle açığa çıkartıldığına inanılıyor. Kimilerine göre, yerleşik hayatın ilk sanatsal ritüelleri bu aletle icra edilirmiş. Zerdüştler de bu yüzden düşkünmüş erbaneye. Bahar kutlamalarını erbaneyle yapmaları bu yüzdenmiş. Belki yezidiler de bu yüzden erbaneye bu kadar bağlanmışlar ve onlar, melek-i tavusun çocukları, tek tanrılı dinlerde insan sesiyle tanrı sesinin buluşturulması yorumundan önce, insan sesiyle doğanın sesinin buluşturulmasının aracı olarak görürlermiş erbaneyi...

Ve rivayete göre Derwêşê Evdi, savaşa giderken topluluk bir araya gelip erbane çalınmış onun için. İşte bu, savaşta bu kadar güçlü yapmış Dewrêşi... Uyuyan kişiliği, benliği uyandırırmış çünkü erbane... Belki de bu yüzden, erbanesini torbasına yerleştirdikten sonra izin isteyip kalktı Xalê Çeço... Sessiz... Dewrêş gibi...

* Haber: İlhami Vural / ANF arşivinden

ANF NEWS AGENCY

Qesra Îshak Paşa yek ji mîrateyên cîhanê ye

volongoto — Mon, 10 Oct 2011 18:32:52 GMT

Qesra Îshak Paşa yek ji mîrateyên cîhanê ye

Qesra Îshak Paşa ku ji bo demborî ket lîsteya ‘Mîrateya Çandê ya Cîhanê ya UNESCO’yê, ji bo ku teqez cihê xwe yê mîsoger di lîsteyê de bigire dê di sala 2012’an de dîsa serlêdan bê kirin.

Qesra Îshak Paşa 5 kîlometre dûrî navçeya Bazîdê ye. Li tenişta Tirbeya Ehmedê Xanî ye. Qesir, piştî Qesra Topkapiya Stenbolê duyemin qesra mezin a Tirkiyeyê ye. Di çarçoveya îhaleya Îdareya Taybet a Agirî de bi armanca parastinê, xebatên restorasyonê têne meşandin. 3 hezar û 500 metre çargoşeyên qesra 7 hezar û 500 metre çargoşeyê bi camên du qat ve tê girtin. Dema temam kirina îhaleyê sala 2011’e û bedela wî jî 5 trilyon lîra ye. Navbera 26 û 50 karker di fîrmayê de kar dikin. Qesra Îshak Paşa ku hîmê wê di sala 1685’an de ji aliyê kurê Mîr Mihemed Pîrbela Evdî Paşa ve hate avêtin û ji fîlozof, wêjevan û helbestvanê kurd Ehmedê Xanî re bû mesken û dibistan, ji aliyê UNESCO’ê ve ji bo demborî di lîsteya ‘Mîrateya Çandê ya Cîhanê de cih girt. Ji bo ku di lîsteya teqez de cihê mîsoger bigere dê di sala 2012’an de dîsa serlêdan bê kirin. Qesr res las ji aliyê hezaran turîst ve tê ziyartkirn. Di nava hezaran berhemên cîhanê de di rêzên sereke de cih digire. Qesir di 99 salan de hatiye çekirin. Mimariya Qesrê Selçuqî kivş dike. Mimariya qesrê pir û delal hatiye avakirin. Qesr di sala 1828-1829’an de ji aliyê Urisa (Rus) hatiye dagirkirin û deriya Qesra Îshaq Paşa yê Zêre Som birine Moskovayê û niga muzeyê ya moskovaye danîne. Di Qesra Îshaq Paşa deheman, mizgeft, mevanxane, tirbe, mitbex, salona nanxarin, hêrêm, salona merasim u ziyafet hene u tesisata kalirufere dinyaye hene.
Bi keviren sipî yê ji gundê Kotizê ku 30 kîlometre dûrî qesrê ye hatiye avakirin.

Her sal bi hezaran turîst qesrê ziyaret dikin
Qesra ku li ser dîwarên wê nexşe û fîgurên çand û baweriya fars, kurd, hînt, ermenî û gelek civakê din li ber çavan radixe, diyar dike ku gelek netew hatine li nava ode û dîwarên wê bûne mêvan û çûne. Xuya dike ku hembêza xwe ji gelek karwan û mêvanan re vekiriye û hembêz kiriye. Qesra Îshakpaşa ji bo bi awayeki mîsoger di nava lîsteya Mîrateya Çanda Cîhanê de cih bigire amadekari hatin destpêkirin. Li bendê ye ku di sala 2012’an de ji bo qesr di nava mîrateyê de cih bigire serlêdan bên kirin. Piştî di sala 2002’an de ji bo demborî di nava listeya Mîrateya Çanda Cîhanê de cih girt, xebatên restorasyonê dest pê kir û hêj didomin. Li bendê ye ku xebatên restorasyonê bi dawî bibin.

Midûrê Çand û Turîzma Bajarê Agiriyê Muhsîn Bulut, anî ziman ku di cîhanê de yekem pergala qalorîferê li vir hatiye avkarin û di aliyê mîmar û teklonojiyê de xwedî cihekî taybet e. Bulut, anî ziman ku di 7 salên dawî de tê restorekirin û 12 milyon 761 hezar lîra lê hatiye xerçkirin.

ARARAT ARAS/DÎHA/AGIRÎ

Rostemé Zal

volongoto — Thu, 06 Oct 2011 17:30:50 GMT

Rostemé Zal

Zalimlerin korkulu rüyası,mertliği.silah kullanma yeteneği,bilek gücü, gürzü büyük bir ustalıkla kullanması, pehlivanlığı, yiğitliği ve korkusuzluğu ile 12-13.YY Kurdistanında adından söz ettiren Rostemé Zal Kürtlerin milli kahramanı olup bazen Gılgaméş. Bazen de Herkül ile sıkça karşılaştırılmıştır.

Mazlumlar ve haksızlığa uğrayanlar başları sıkıntıya düştükleri zaman Rostem’e koşmuş ve sıkıntılarına mutlaka çözüm bulmuşlardır. Kahramanlığı ve haksızlığa karşı duruşu ile İran,Mezopotamya ve güney Kafkasya da zalimlerin korkulu rüyası olmuş ve yok edilmesi için bin bir türlü hileye başvurulmasına rağmen başarılı olamamışlardır. Böylesi bir yiğit ile başa çıkamayan İranlılar gibi Türklerde Kürtlerin milli kahramanı olan Rostem’i kendi milli kahramanları olarak görmüş ve O’nu çeşitli şekillerde sahiplenmişlerdir.

Rostem, daha doğmadan evvel Anne karnında iken dikkat çekmeye başlamıştır. Anne karnında daha üç aylık iken iri yarı bir hal almış, doğumu ancak, annesinin karnı yarılmak suretiyle gerçekleşmiştir. Bir günlük bir bebekken bir yaşında gibi görünmüş, beslenebilmesi için kendisine süt anne tutulmuş, on kişinin yiyebildiği kadar yemeği yiyerek kısa zamanda çok güçlü ve iri yarı bir hal almıştır.

Rüstem, babası Zal’ın çalınmış olan kılıcını bulmak için Şiraz’dan Semerkand’a doğru yola çıkmıştır. Yolculuğu sırasında, zamanının ünlü pehlivanlarından olan Pehlevané Pola(Demir pehlivan)nın kızını görüp aşık olmuştur. Kızı alabilmek için, müstakbel kayınpederi ile güreşmek ve O’nu yenmek zorunda olan Rostem, Pelevané Pola ile üç gün boyunca müsabakaya tutuşmuştur. Ancak, hiçbiri diğerine üstün gelememiştir. Bir süre sonra Pehlevané Pola hastalanıp yatağa düşmüştür,Hekimler Pehlevané Pola’nın tek çaresinin aslan kanı içmesi olduğunu söyleyince tavsiyeye uyan Rostem, kayınpederini kurtarmak için aslan kanını getirmek maksadıyla aslan avına çıkar. Çok iri bir aslanla boğuştuktan sonra, onu öldürüp kanını kayınpederine getirir ve getirdiği bu kan kayınpederine çare olur.Pehlevané Pola iyileşir. Ama kısa bir süre sonra eceli ile ölür. Rostem de bu ünlü pehlivanın kızı Rübab ile evlenir.

Rostem’in kazandığı önemli zaferlerden bir tanesi de, Pehlevané pola’nın düşmanlarından olup, kendisini daha önce öldürmeye gelen Rum silahşorlarından birisiyle yaptığı savaş olmuştur. Rum silahşorla yaptığı savaşı kazanmış ve onu öldürmüştür. Rum silahşorun intikamını almak isteyen Rum Pontus Kralı intikam almak için Rostem’in üzerine yirmi bin kişiden oluşan güçlü bir ordu göndermiştir. Çoğu zaman yalnız başına, bazen de eşi ve kayınpederinin çiftliğinde çalışan adamlarıyla birlikte bu büyük orduya karşı savaşmış ve bunların önemli bir kısmını öldürdükten sonra, geri kalanlar da kaçmıştır. Böylece büyük bir zafer kazanmış, kendi memleketinde huzur ve güveni sağlayarak eşi ile birlikte mutlu ve uzun bir ömür yaşamıştır.

Bir başka söylentiye göre

Rostemé Zal yenilmez bir savaşçıdır. şeytanı bile teke tek döğüşte yenmiş ve böylece yenilmez olduğunu ispatlamıştır. şeytan "seni, yine sen öldüreceksin" demiş ve bunu yapmak için epeyce uğraşmıştır. en sonunda şeytan, sudan tahmina adlı bir güzeller güzeli kadın yapmış ve Rostem’in tahmina ya aşık olmasını ve onu elde edememesini sağlamıştır. Neyse, kralı ile arası bozulan rostem, doğu sınırını tek başına korumak için sınıra yollanmış ve şeytan ile ahbaplık kurup arkadaş olmaya başlamıştır. Sınırında Rostem’in olduğunu öğrenen komşu kral: Büyük bir ordu ile onun üstüne gidecekken rüstem in yaptıklarından etkilenen komşu prenses bunu önlemiş ve rüstem i saraya çağırmıştır. Aslında bu prenses Rostem in her zaman hayalini kurduğu Tahmina dır ve su değildir. Evlenirler. Bir çocukları olur. Rostem savaşmaya tekrar başlar ve yirmi küsür yıl sonra bilmeden kendi oğlu ile çarpışır. Kaybeder. Rostem'i yenen de kendi oğludur.

İslam Alimlerinden Bir rivayete göre;

Hz. Ali'ye Allah C.C. Aslanım dediği zaman Hz. Ali bir benlik duygusuna kapıldı. O kadar güçlüyüm ki Rabbim bana Aslanım dedi. ve Allah C.C.'ye dua etti "Rabbim senin yarattığın güçlülerden birini bana göster” dedi. O vakit Cebrail A.S. insan kılığında gelerek Hz. Ali'ye mezarlığa git ve "Rostem” diye seslen dedi. Hz. Ali mezarlığa giderek "Selamın Aleyküm Rostem "diye seslendi bir çok mezardan Aleyküm Selam diye çok sesler geldi o zaman Cebrail A.S. tekrar gelerek, Hz. Ali'ye "Rostemé Zal” diye seslen ve sakın elini verme dedi. Hz. Ali tekrar mezarlığa döndü ve Selamın Aleyküm Rostemé Zal diye seslendi. O an mezardan çıktı birisi. Toprağa bastı ve beline kadar toprağa gömüldü. "Ya Ali” dedi "Tut elimide çıkayım”. Hz. Ali yerden aldığı bir taşı Rostem'in eline tutuşturdu. Rostemé Zal taşı bir sıktı suyunu çıkardı. Üfledi tozunu çıkardı. "Ey Ali” dedi "Allah C.C. sana Aslanım dedi. Bana Kedim dahi deseydi sen o zaman görseydin”

Bir başka söylentiye göre Rostemé Zal hikayesi şöyledir.

Simurg bilge ağacının dallarında yaşar ve herşeyi bilir. Aynı zamanda tüm kuşlar aleminin hükümdarıdır.
Zora düşen kuşların imdadına yetiştiğine inanılır. Kuşlar zorda olmasına rağmen Simurg bir türlü imdatlarına yetişmiyor. Kuşlar toplanıp huzuruna çıkmak isterler. Yol uzun, yol zahmetli. Yedi dipsiz vadiyi geçmeleri gerekiyor.Altıncı vadi, "şaşkınlık”, yedinci vadi ise, "yokoluş” vadisidir. Bu arada kimisi düşer, kimisi de çeşitli bahanelerle geri döner.

Kaf dağına sadece otuz kuş ulaşır ve şunu öğrenirler; Simurg kendileri, yani Simurg; Kaf dağına ulaşan otuz kuş. Bilirim ki her insanın cevheri yüreğinde ve beyninde gizlidir. Edebiyatta hedefe ulaşabilmek zahmetlidir. Sayısız dorukları aşmak gerek. Ve bilirim ki yeterki insan istesin şu yeryüzünde başaramayacağı şey yoktur. Edebiyatta aranan şey ise hepimizin yüreğindeki cevherdir. Simurg ile ilgili anlatılan efsaneler bununla da bitmez. Simurg’un rivayetleri Kürt efsanesi olan Zal oğlu Rüstem’de de gelir yerini alır.

Sam, namı dört tarafta, yedi iklimde bilinen bir kahraman. Çevresinde herkes ona gıpta ile bakarken, düşmanları da onun bir açığını ararlar. Sam, mutlu gibi görünse de yüreğinde evlatsızlık acısıyla yanıp tutuşur. Çocukları olmayan Sam, savaşa gider. Gittikten sonra beyaz saçlı, beyaz kaşlı, beyaz kirpikli bir çocuğu olur. Saraydakiler bu ilginç çocuğu saklamak isterler Sam’dan. Daha sonra bu sırrı saklamanın doğru olmadığına karar veren saraylılar çocuğu Sam’a gösterirler. Çocuğun karşısında şaşkına uğrayan Sam, düşmanlarının kendisine güleceğini ve bu çocuğun uğursuzluğun belirtisi olduğunu öne sürerek Zal’ı götürüp Kaf dağına bırakır. Kaf dağında Zal ölümle pençeleşirken Simurg gelir. Simurg’un niyeti kötüdür. Çünkü, Zal’ı aç bekleyen yavrularına yem yapmak ister. Yavrular kıymazlar Zal’a. Simurg yavrularıyla birlikte Zal’ı da büyütür. Ona zorluklarla mücadele etmesini ve konuşmasını öğretir. Sam vicdan azabı çekmeye başlar.

Sam, Kaf dağına oğlunun akibetini öğrenmek için gider. Çocuğunu Simurg’un yanında diğer kardeşleriyle oynarken bulur. Simurg, Zal’ı sırtına alıp babasının yanına getirir, "Bu babandır” der. Zal’ın babasına karşı saygılı olmasını ister. Kucaklaşırlar baba ile oğul. Bu arada Simurg, Zal’a bir tüy verir. "Başın sıkıştığında bunu yak” der. Yakıldığı zamanda Zal’ın yanında hazır ve nazır olacaktır.

Sam, oğlunun gücünü sınamak için pehlivanlar getirir ve Zal’ın karşısında hiç kimse duramaz. Attığı ok ise hedefini şaşmaz. Babasının verdiği görevleri layıkıyla yerine getiren Zal, artık namı dört tarafı tutmuş bir kahramandır.

Zal babasının yönetimindeki Kral Mihrab’ın sarayına uğrar. Orada Mihrab’ın güzel kızı Rubade’yi duyar. Rubade de duymuştur Zal’ın yiğitliğini ve yakışıklılığını. Rubade ile Zal daha görüşmeden birbirlerine aşık olurlar. Velhasıl evlenirler. Zal savaştayken çocuğu olmak üzere olduğunu duyar ve eve döner. Lakin, dokuz ayı geçmesine rağmen çocuk bir türlü doğmaz. Rubade’nin çığlıkları yeri göğü inletir. Zal da bir tasın içinde Simurg’un verdiği tüyü yakar. Hemen Simurg içeri süzülüverir. Rubade’ye içmesi için bir şurup verir. Ve böylece Zal oğlu Rüstem doğar. Vücudu ölümlülere benzemez. Çünkü normal insanlardan daha büyüktür. O gündür bugündür Zal oğlu Rüstem hakkındaki hikayeler dilden dile dolaşıp durur

Rostem, Medler ve Turan Türkleri arasında meydana gelen savaşların anlatıldığı efsanelere de konu olmuş ve kahramanlığı, sahip olduğu yenilmez gücüyle ön plana çıkmıştır. Bu sebepten dolayıdır ki, özellikle yiğitliği, pehlivan yapısı ile kendilerinden söz edilen hükümdarlar için de Rostem benzetmesi yapılmıştır. İranlılar ve Turan Türkleri arasında meydana gelen savaşlarda ön plana çıkan Türk kahraman ve savaşçılarından biri Alp Er Tonga’dır. Alp Er Tonga ile Rostem arasında bir çok çarpışma olmuş,bu iki isimden sıkça söz edilmiştir..

Med saldırılarına karşı koymak isteyen Turan hükümdarı Alp Er Tonga’ya haber yollayarak gelmesini istemiş ve akabinde O’nu İran üzerine yollamıştır. Bu haberi alan İranlılar da Zal’e müracaat ederek yardım istemişler. Zal, artık yaşlandığını belirterek yerine oğlu Rostem’i yollamıştır. İki taraf arasında meydana gelen savaşta, Rostem galip gelmiş, Alp Er Tonga’yı da son anda Türk savaşçıları kurtarmışlardır. Yenilen Alp Er Tonga babasının yanına dönmüş ve daha sonra barış yapılmıştır.

Rüstem ile Alp Er Tonga, birkaç kez muhtelif sebeplerle karşı karşıya gelmeye devam etmişler ve hemen her seferinde Rüstem galip gelmiştir. Savaş dışında med pehlivanları ile Turan Türk pehlivanları da karşı karşıya gelmişler, Rüstem dışındaki med pehlivanlarının tamamı yenilmesine rağmen, Rüstem’in bileği bükülememiş ve neticede yine zafer kendilerinin olmuştur.

Dengbêj Evdî

volongoto — Sat, 01 Oct 2011 21:34:24 GMT

Dengbêj Evdî Fikret WANÎ - 01/10/2011 - 19:56

Evdal dibê qulingo bihare bi ser me da,

Me qîrîne, dibê per û baskê qulingê min şikestine…

Çavê Evdalê Zeynikê kore, rê nabîne,

Kesek xwedan xêr tune, bi destê Evdalê Zeynikê bigire,

Bavê ser ocaxa Şêx Badînê ,belku diakê bixwaze ji Xaliqê alemê,rebbê jorîn…

Li min wayê, li min wayê…

Xwedê çavê Evdalê Zeynê saxke, per û baskê qulingê min biceribîne,

Li min wayê, li min wayê…

Temo lawo, felek xayîne bi bavê tere, çibikim nayê rayê

Li min wayê, li min wayê…

Her dengbêjek xwedanê xem û kulekêye. Yê ev kirinî dengbêj ev derd û kederên wanin. Ewan dengbêjan, jîyana xwe ya rengîn û xemgîn bi dengê xwe yê zelal xemilandine û heta roja îro hatine. Wekî dengbêj Evdî…

Salên 1940’an bû. Evdîyê Bejingirî, meha adarê, serê sibê rabû, barê genim li gayê xwe kir û ji bo çend hewceyîyên malê, bera xwe da alîyê bajarê Wanê. Bi tinê serê xwe bû. Rêya wî gelek dûr û dirêjbû. Deşt û dol; nizar û beroj; zozan û çîyayên welat, ber dengê wî yê tîz û zelal dihejîyan. Strana dengbêjê navdar, pîrê dengbêjan ya Evdalê Zeynikê ya bi navê ‘Temo Lawo’ her dem di ser zimanê wî de bû;

Ez Evdalê Zeynê bûm

Wextekî xortekî çarde salî bûm

Suwarê canîka sê salî bûm,

Li dîwana hekîm û mîran

Beg û begleran bûm,

Dengbêjeke serekê dengbêjan bûm.

Di kalîyê, di korîyê, Temo lawo!

Mirin çêtire, halê feqîrîyê…

Li min wayê, li min wayê…

Evdî, çend şev û rojan rê çû. Di wê rewitîya dijwar de, di newal û deşt û zozanên welêt de, carna rastî guran û hirçan; carna rastî kêvroşk û xezalan dihat. Dem dema meha adarê bû. Dengê qulingan mizginîya biharêbû. Belekî ketibûn erdê. Belekîyên berfê wek rûpeleke sipî, her derdorên welat xemilandibû. Newal û kendal û gelî diherikîn. Dengê çeman û vîçe vîça çivîkan ahengekî siruştî dianî holê. Sarê gayê koço, Evdîyê dengbêj ber wan dîmenên bêhempa dikete nav xeyalên kur. Pite pita dilê wî bû. Dilê wî diherikî wekî Çemê Zapê. Hêstên wî wekî tîran ji kezebê dihat û dibû qîre qîra wî, stranên ser xemgînî û bêkesîyê digotin.

‘Rebeno, jaro, êxsîro Evdî, bêkeso, feqîro, birçîyo evdî….’

Sarê gayê koço, dengbêj Evdî, piştî çend şev û rojan, serêvarekê gihîşte deşta gundê Êrmanisê. Difikirî ku yê wê şevê li gundê Ermanisê derbasbike. Lêbelê feleka xayîn ji ber Evdî’yê reben kemîna xwe danîbû. Nişkêwa rengê hewayê veguhurî. Ewran da asîmanan. Berfê lêkir û kulî kulî barand. Bû ba û bahoz û bager. Evdîyê feqîr rêya xwe şaş kir û xelitî. Ber bandora bager û firtonê çav çavan nedidît. Evdî bêçare ma û hevsarê gayên xwe bi zept girt û pişt kevireke mezin runişt. Berf hindî diçû zêdetir dibarî. Paşê bû şev û tarî. Her tişt dijî wî diçû. Wext derbas bû. Derengî şevê, berf sekinî lêbelê şev sayîbû. Sir û seqemê bêhna wî dibirî. Dest û pêyên wî cemidîbûn. Bi hilma devê xwe dest û pêyên xwe germ dikirin.

Çi rêyên xilasbûna wî tunebûn lêbelê wî dîsa jî hevîya xwe Rebbê alemê nedibîrî. Wext nîvê şevê derbasbibû. Evdî berberê nimêja sibê, bi kul û xeman, xwe gihîştande gundê Ermanisê. Hekîm û zanayên gundî xebera reş hilgirtin û derdora wî civîyan lêbelê çi derman li derdê wî ra dedîtin. Gundîyan, piştî çend rojan Evdî birin Nexweşxana Wanê. Mixabîn tixtoran(bijîjk) jî çi çara başbûnê pêyên wî nekirin û bêçare, her du pêyên wî, ji çokan de jêkirin. Evdî, di ser halê xwe yê perîşan de dihelîya, feleka xayîn wekî çavê Evdalê Zeynikê kor kirî, ew jî kop kiribû. Evdî jî wek dengbêjê navdar Evdalê Zeynikê, hêst û dilîn û keserên dilê xwe, di stranên xwe yê xemgîn de dianî ziman.

Evdîyo,rebeno!

Bêçok û bêkudumo,

Penc û baskên Evdîyên reben şikestine,

Her du ling lê sirêbûyo,

Deşta Êrmanisê,

Evdî mayî nav bagerê…

…

Xwedayê mezin dengekî xweş û zelal dabû wan dengbêjan lêbelê, ew Xweda, alîyekê dide, alîyekê jî distîne. Qedera mirov, azmûna(imtixan) mirove.

Orta Anadolu Kürtlerinde Halı Sanatı

volongoto — Tue, 27 Sep 2011 20:13:19 GMT

Orta Anadolu Kürtlerinde Halı Sanatı
Muzaffer Özgür

Orta Anadolu Kürtleri bölgeye yerleştiklerinde büyük koyun sürülerine ‘‘keri’’ sahiplerdi. Bu nedenle yapağı boldu. Mayıs- haziran aylarında sürelerin kırpılması sonucunda elde edilen yapağı temizlendikten sonra farklı ihtiyaçlar için kullanılırdı. Yapağının kullanıldığı alanlar; yatak, yorgan, minder ve yastık yapımıydı. Bir başka önemli kullanım alanı ise dokumacılıktı. Dokumacılıkta halı, kilim, duvar yastığı, minder, seccade, duvar halıları, heybe vb... gibi
ürünler yapılırdı.

Bölgede yünün yıkanması işlemi özel bir öneme sahipti. Yününü yıkatacak aile birkaç gün önceden yıkama işleminde çalışacak insanlar için çağrı yapardı. Bu gönüllü işçilere ‘‘Pali’’ denir. Hazırlıklar tamamlandıktan sonra eğer köyde bol sulu bir çeşme yoksa komşu köy çeşmelerine giderlerdi. Yapağının yıkanması sırasında fıkralar anlatılır, bilmeceler bulmacalar sorulur ve aşk hikayeleri anlatılıp türküler söylenirdi. Yapağıyı yıkatan aile o gün için bir kuzu kestirir ve çeşme başında bol yemekli bir ziyafet hazırlardı. Yapağı bol suda yıkanır, kurutulması için serilirdi.

Dokumacılıkta kullanılan yapağı tarağa ‘‘Şê Herîye” vurulur. (Şekil 1). Bu İşleme Bış kinadin denir. İkinci bir temizlik işlemi daha vardır. Yörede buna ‘‘vitik’’ denir.
Temizlik arabasıyla köyleri gezen makinacılar köylünün
yününü sırasıyla temizlerdi.

Yörede özellikle Haymana, Cihanbeyli, Yunak, Bala,
Ş. Koçhisar ve Kulu bölgelerinde bu işlemi Xêloye
vitik’e lakabıyla anılan şahıs yapardı. Temizlenen
yapağı önce "kuli” adı verilen yumaklar haline getirilir.
Bu yumaktan 3-4 cm. Kalınlığında havlar hazırlanır.
Havları teşî(Kirman,şekil-2) ile eğirerek "ris” (iplik)
haline getirilirdi. İpliklerden "gılok” (yumak) yapılır.
Bu işlem bittikten sonra yumaklar çözülür ve "desti”
hazırlanırdı.Böylece boyama için iplikler hazır hale getirilmiş olurdu.

İpliklerin boyanması işlemine "den” denir. Bu işlem, önceleri köylere gelip "şûna dennê” denilen yerde kurulan tezgahlarda yapılırdı. Kazanlarda sulara katılan doğal ve kimyasal boyalarla iplikler kaynatılır ve serilerek kurutulmaya bırakılırdı. Daha sonraları bu işlemler şehirlerde yapılır oldu. Günümüzde ise yok gibidir. Boyana iplikler tekrardan soğuk sularda yıkatılır, bu işlemle fazla boyalar temizlenirdi. Bu ipliklerde yumaklar yapılır ve böylece dokuma öncesi işlemler tamamlanmış olurdu.

Tevn şekil-3

Yöre Kürtlerinde halıcılık sanatı kendi tarihleri kadar eskidir. Halı, kilim dokuma tezgahları "tevn”(şekil-3) Sonbaharda evin az kullanılan odasında ve geniş havadar ağıllarda kurulurdu. Halı motifleri genel Kürt motifleri ve yörede yaratılan motiflerdir. Halı dokumak ilkel, basitce kurulabilinen tezgahlarda yapılır.
Halıcılık yapımında genellikle iki çeşit düğüm kullanılır:
1.Senneh düğümü (şekil-4)
2.Gördes düğümü (şekil-5)
Yörede her iki düğüm tekniği de kullanılır. Bu sanatın öğrenildiği asıl yer Kürdistan’dır. Düğüm tekniklerinin birlikte kullanıldığı asıl yer orasıdır. Halıyı genellikle kadınlar dokur. Dokuma işi evlilik çağındaki genç kızların önemli becerileri sayılırken "ew bi tevn û teşî ye” deyimi kullanılır. Halı dokumada hakim fon kırmızıdır. Sarı, yeşil, turuncu ve mavi renkler kullanılır. Motif işlemede geometrik şekiller (şekil-6:a,b,c) bitki ve hayvan şekilleri kullanılır. Halı dokumacılığı yörede pazara yönelik değildir. Temeli, kullanım gereksinimine dayanır.

Yöre halkı, Kürt halı motif değerlerini olduğu gibi kullanmıştır. Halı gelinlerin çeyizi, sevgililere hediye, dostlukların sembolü, aileler ve aşiretler arası en büyük armağan olarak kabul görmüş ve böyle değerlendirilmiştir. Kürt kadını, yaşamını ilmik ilmik halıya, kilime işlemiştir. Halıyı dokuyan aileye bazen komşular hatta eve misafirliğe gelenler bile yardım etmişlerdir. Halı tezgahında kadınlar yörenin aşk öykülerini ve bunların şarkılarını, ağıtlarını söylemişlerdir. Yazılı olmayan edibiyat ürünlerimiz sözlü yolla bir nevi yaşıtılmış ve günümüze kadar aktarılmıştır.

Halıcılıkta, doğuştan gelen ve tazeliği hiç de eksik olmayan estetik duygusunun, renkleri uyumlandırma zevkinin rol oynadığı bir gercektir.

Çawkanî:Bîrnebûn hejmara 2